از خاطرات «کارآگاه درک» تا «معاون کلانتر»

گفت و گو با «ایرج رضایی» دوبلور پیشکسوت
طبق قولی که به خوانندگان محترم و خوب این صفحه داده بودم، به دنبال پیشکسوت حرفه دوبله می‌گشتم که با او درباره آثار ماندگارش در این حرفه صحبت کنم. در این میان تماشای برنامه «هنر دوبله» در انتخابم بی تأثیر نبود. با یکی از دوستانم در واحد دوبلاژ که تماس می‌گیرم، تلفن منزلش را در اختیارم می‌گذارد و دختر این استاد فن بیان، شماره تلفن همراه پدرش را به من می‌دهد. «ایرج رضایی» با گرمی‌ پاسخ می‌دهد و صدای گرم، پخته و خاصش در آثاری همچون شرلوک هولمز (واتسن، دستیار هولمز)، ارتش سری (آلبر)، کارآگاه درک (درک) و معاون کلانتر را در ذهن مرور می‌کنم. می‌گویند هر چه درخت پر بارتر می‌شود سرش خم می‌شود. در کلام نافذ استاد هم فروتنی و بزرگواری حس می‌شد.
ایرج رضایی» دوبلور پیشکسوت کشور متولد 1314 است. او فعالیت در این حرفه را از سال 1338 آغاز کرد و در سال 1358به عنوان مدیر دوبلاژ فعالیت خود را ادامه داد. او تاکنون در آثاری نظیر «جدال در اوکی کرال»، «برف‌ها‌ی کلیمانجارو» و «آسمان خراش جهنمی» و «پوآرو» صحبت کرده است و صدای گرم و مهربانش را در مجموعه «کارآگاه درک» در نقش «درک» به یاد داریم که می‌گفت «درک هستم از دایره جنایی»! با ما همراه شوید تا گفت و گویی را که با وی انجام داده ایم، بخوانید.

 اگر موافق هستید به سال‌ها‌ی قبل برویم؛ زمانی که جوان بودید و تازه وارد عرصه دوبله شدید و در کنار بزرگان دوبله ایران، پشت میکروفون قرار گرفتید و کار کردید. برایتان چه خاطره‌ها‌یی زنده می‌شود؟
 تمام سال‌ها‌ی فعالیت در دوبله برایم خاطره است. نخستین باری که به استودیو دوبله رفتم دوستان قدیمی‌ام امثال آقایان «عبدا... بوتیمار»، «ایرج دوستدار» و «منوچهر نوذری» آن جا بودند، بنابراین با اطمینان کامل وارد استودیو شدم. این عزیزان از بزرگان دوبله بودند، من طی دوران کارآموزی ام از اتاق ضبط خارج نشدم. معتقدم افراد علاقه مند باید وقت، حوصله، مشورت و تأمل کنند و سپس وارد کار شوند.

صدای مهربان «درک»
 نقش «درک» در مجموعه «کارآگاه درک» را با چه شیوه و اسلوبی دوبله کردید؟
 «کارآگاه درک» یک مجموعه پلیسی بود و من علاقه مند بودم کاری انجام دهم که متفاوت باشد. من صدای مهربانی را برای «درک» به کار گرفتم و برای همین خیلی‌ها‌ پسندیدند. زمانی که نقش «درک» را گفتم در حرفه دوبله مطرح بودم. در این مجموعه «امیر زند» نقش معاون «درک» را می‌گفت و بقیه گوینده‌ها‌ هم ثابت نبودند و عوض می‌شدند.
دوبله مجموعه «ارتش سری» حکایت زیادی دارد

 می‌خواستم درباره مجموعه «ارتش سری» که سال‌ها‌ پیش پخش شد و بینندگان بسیاری داشت بپرسم؛ چه سالی و چگونه این کار را دوبله کردید؟
«ارتش سری» هنگامی‌دوبله شد که بنیاد سینمایی فارابی به دوبله خیلی بی توجه بود. هنگامی‌که می‌خواستم دوبله «ارتش سری» را آغاز کنم به این فکر افتادم که در عمل باید ثابت کنم که دوبله باید باشد و دوبله این مجموعه حکایت زیادی دارد. بنابراین من دیالوگ‌ها‌ را «لیپ سینگ» کردم و 90 درصد در دوبله اش موفق شدم.(لیپ سینگ یعنی به گونه ای کلمات را انتخاب کنیم که باز و بسته شدن دهان با دهان بازیگر اصلی هم خوانی داشته باشد)
گویندگان بزرگی همچون آقایان «عطاءا... کاملی»، «قوامی»، «خسروشاهی»، «ناصر طهماسب» و «والی زاده» و خانم‌ها‌ «هاشمی»، «مینو غزنوی»، «زهره شکوفنده»، «مریم شیرزاد» و «مهین برزویی» در این مجموعه صحبت کردند و من بیشتر به شخصیت‌ها‌ پرداختم و همین مسئله دوبله مجموعه را غنی و پر محتواتر کرده بود. معتقدم تاکنون دوبله ای مانند «ارتش سری» انجام نشده است. «ارتش سری» مجموعه زیبایی بود و هنگامی‌ که در حال پخش بود مسئولان بنیاد فارابی به من گفتند که همگی چهارشنبه‌ها‌ به تماشای «ارتش سری» می‌نشینیم و به این نتیجه رسیدیم که دوبله آن باید ادامه داشته باشد که زیباترین جمله ای بود که شنیدم و پاداش زحمت‌ها‌یم را گرفتم. این بود که چند تن از منتقدان نوشته بودند: «ایرج رضایی» با انتخاب گویندگان نام خودش را در مجموعه «ارتش سری» جاودان کرده است.

«معاون کلانتر» را دوست دارم
 در این سال‌ها‌ شاهد کارهای خوب شما در عرصه دوبله بودیم، به ویژه آن که مردم صدای شما را در کارتون «معاون کلانتر» به یاد دارند.
 بله همین طور است و هنوز هم «معاون کلانتر» را دوست دارم. من از تمام کانال‌ها‌ عبور کرده ام. متن‌ها‌یی روی مستندها و برنامه‌ها‌ی تلویزیونی ویژه مربوط به 8 سال دفاع مقدس خواندم و برای شهدای اسلام احترام ویژه ای قائل هستم.از «معاون کلانتر» و دوبله آن هم بگویم که بعد از انقلاب با مدیریت «ناصر ممدوح» دوبله شد و چون با یکدیگر رفاقت دیرینه ای داشتیم مرا برای این نقش انتخاب کرد.این نکته را بگویم که وقتی می‌گویم من، منظورم این نیست که آدم مهمی‌هستم و هرگز این تصور در ذهن شما و خوانندگانتان نیاید چون هیچ وقت خودم را انسان مهمی‌ ندیدم. هر نقشی را به من می‌سپرند سعی می‌کنم به گونه ای بگویم که تا به حال کسی نگفته باشد. «معاون کلانتر» هم این گونه بود و خودم آن تیپ را ساختم، آن صورت، بینی، دماغ و دهان را ساختم تا مناسب او باشد. سال گذشته 20 قسمت از کارتون «معاون کلانتر» را «ناهید امیریان» دوبله کرد و من هم نقش معاون را دوباره گفتم و دستمزد بالایی هم دریافت کردم.

 آیا کار کودک برایتان جذابیت دارد؟
 اکنون از کوچک تا بزرگ عاشق «معاون کلانتر» هستند و بیننده این کارتون بزرگ ترها هم هستند و بعد از آن هم در کارتون دیگری صحبت نکردم.

مسیر مجموعه مختارنامه عوض شد!
 شما در مجموعه تاریخی و پر مخاطب «مختارنامه» داوود میرباقری هم به جای «محمد رضا شریفی نیا» (در نقش محمد حنفیه) صحبت کردید؛ از شرایط دوبله این کار هم صحبت کنید.
 من در این مجموعه عظیم، مدت زمان خیلی کوتاهی صحبت کردم اما بیش از 100 تماس تلفنی به منظور تشکر داشتم و دوستان گفتند که وقتی من صحبت کردم مسیر مجموعه عوض شد. وقتی دعوت به کار شدم «محمد حنفیه» را می‌شناختم. من باید طوری حرف می‌زدم که تا به حال کسی این حس را نشنیده باشد و باید تمام وجودم را از حسد، تیرگی و تاریکی پاک و به یک نور نگاه می‌کردم؛ یعنی باید صدایم از تاریکی به سوی نور می‌آمد و این حس را داشتم و خوشبختانه به نظر خودم و مردم خیلی خوب از کار درآمد. فردای آن روزی که قسمت دوبله صدایم پخش شد در واحد دوبلاژ تلویزیون بودم که «حسین عرفانی» به سمتم آمد، مرا در آغوش کشید و بوسید و گفت: آبرویم را حفظ کردی و چشم‌ها‌یش خیس شده بود!
هم استعداد لازم است و هم شناخت متن

 یک تصور عمومی‌ درباره این که باید فیزیک و چهره دوبله کننده شبیه بازیگر اصلی باشد وجود دارد و براساس همین معیار برای گفتن نقش انتخاب می‌شود؛ نظر شما چیست؟
من هرگز به صدای زیبا اعتقادی ندارم. اگر صدا زیبا باشد بد نیست اما مسئله، درک و فهم گوینده از متن است. او باید متن را بشناسد و استعداد هم داشته باشد تا متن را به مخاطب منتقل کند. به عنوان مدیر دوبلاژ، من به دنبال گوینده ای هستم که شرایط گفتن نقش اصلی را دارا باشد. اکنون دفتر دوبله ای که بخواهد عاشقانه فعالیت کند، وجود ندارد و هنر دوبله کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. فقط چند تن از پیشکسوتان این حرفه همچنان فعالیت می‌کنند و فعالیتشان دلسوزانه است. البته برخی از جوانان تازه وارد فوق العاده با استعداد و خوب هستند. این نکته را به جوانان هم گفته ام که در این حرفه باید عاشق بود و کاری که در آن عشق وجود نداشته باشد ماندگار نخواهد شد.

تلویزیون دوبله را حفظ کرده است
 چرا دوبلورها معتقد هستند شرایط اقتصادی این شغل مناسب نیست؟
من اکنون دیگر بیرون از سازمان صدا و سیما کار نمی‌کنم چرا که موسسه‌ها‌ی رسانه ای مبلغ دستمزد را به موقع پرداخت نمی‌کنند، بنابراین تمایلی به همکاری ندارم اما تلویزیون به موقع دستمزد من (مدیر دوبلاژ) و گویندگان را پرداخت می‌کند و روی من حساب باز کرده است. معتقدم که شرایط خوب تلویزیون، دوبله را در کشورمان حفظ کرده است چون چهره‌ها‌ و صداهای جدیدی وارد می‌شوند. حتی مدیران تلویزیون گفته اند، گویندگانی که علاقه ندارند خانه سینما آن‌ها‌ را بیمه کند، خود سازمان آن‌ها‌ را بیمه می‌کند. البته خودم بیمه خانه سینما هستم.

احساساتی هستم!
بیش از 5 دهه است که در فیلم‌ها‌ و مجموعه‌ها‌ی بسیاری صداپیشگی کرده اید، رمز ماندگاری تان را در چه می‌دانید؟
این حرف را نزنید و به سن من نگاه کنید چون من خیلی احساساتی هستم و ممکن است گریه کنم! خوب، دلیلش این است هر نقشی را که می‌گویم باور دارم و می‌گویم. اگر به جای شخصی بخواهم صحبت کنم آن شخصیت را در نظر می‌گیرم و سعی می‌کنم حرف‌ها‌یی را که می‌زنم باور کنم. به طور مثال اگر به جای یک قاتل حرف می‌زنم ابتدا خودم را جای او می‌بینم تا وقتی شنونده، صدای مرا می‌شنود، از آن شخصیت دور نشود که کار خیلی سختی است.

ببخشید آقای درک!
خاطره ای از دوبله در تمام این سال‌ها‌ دارید؟
نزدیک تاسوعا و عاشورا بود که می‌خواستم با پسرم از میدان فردوسی چند پیراهن مشکی بخرم. وقتی وارد آن محدوده شدیم پلیس ما را نگه داشت. از خودرو پیاده شدم گفتم امر بفرمایید و عذرخواهی کردم. پلیس صدایم را شناخت و پاسخ داد: ببخشید آقای «درک» و من را بخشید. من همیشه سعی کرده ام حقیقت را بگویم و وقتی مطلبی را می‌خوانم تا متن به پایان برسد داغون می‌شوم! فکر می‌کنم خانواده‌ها‌ صدای من را خیلی دوست دارند. این نکته را هم بگویم که همیشه یک گوینده در اضطراب است چون تأمین شغلی ندارد و اگر یک روز، صدایش بیفتد شرایط کار را ندارد یا امروز پیشنهاد کار دارد و روز دیگر ندارد و دغدغه این را دارد که آیا فردا کار برایش هست یا خیر؟ تا وقتی که تلویزیون فیلم داشته باشد، دوبلور کار می‌کند.

نایب الزیاره باشید
استاد از شما سپاسگزارم. آیا از مسائل و مشکلات حرفه دوبله مطلبی باقی مانده است که مایل باشید بگویید؟
مشکلات همیشه وجود دارد. مشکل ما تأمین شغلی نیست و خدا را شکر بازنشستگی داریم که غنیمتی است و این آرامش و بازنشستگی برای حرفه ما وجود دارد که البته در گذشته وجود نداشت. از شما تقاضا دارم که اگر چشمتان به گنبد امام رضا(ع) افتاد نایب الزیاره باشید و سلام من را به ایشان برسانید و برای ما دعا کنید.