دستگیرش كه كردند تمام بدنش می‌لرزید، از گرسنگی بود، خستگی، بی‌خوابی یا ترس و شاید همه اینها. 3 روز پیش از خانه زده بود بیرون، بدون پول و بـدون پـشـتـوانه و سرپناه. 17 سال بیشتر نداشت. می‌گفت اسمش مرضیه است اما دروغ می‌گفت. از خانه فرار كرده بود، از رفتارهای مادر، از تحقیرهای پـدر و از سـختگیری‌های برادر فرار كرده بود تا خوشبخت باشد اما آوارگی و دربه‌دری تنها حاصل كارش بود. دختران فراری معضلی قدیمی است كه از سال‌ها قبل توجه آسیب‌شناسان اجتماعی را جلب كرده و واكنش‌‌های مسوولان را در پی داشته است. بنابه آماری كه مصطفی اقلیما رئیس انجمن علمی مددكاری اجتماعی ایران ارائه داده است سالانه 300 تا 400 دختر فراری و خیابانی توسط نیروی انتظامی دستگیر میشوند.
این دختران برای فرار از خانه انگیزه‌های مختلفی دارند كه تحقیق روی 50 نفر از آنان بخشی از این دلایل را تقسیم‌بندی كرده است.
این بررسی نشان می‌دهد 80 درصد دختران فراری سابقه تنبیه شدن دارند كه حدود 70 درصد این تنبیه‌ها به صورت خشونت فیزیكی و بیرون كردن از خانه بوده است. ضمن این كه در 57 درصد موارد پدران، 14 درصد مادران و 26 درصد برادران بزرگ‌تر نقش تـنـبـیـه‌كـنـنـده را ایـفـا مـی‌كـنـنـد. 67 درصـد دختران مصاحبه‌شونده در این تحقیق خاطرنشان كرده‌اند از خانواده‌هایشان می‌ترسند.
نـتـایـج این بررسی گویای آن است كه شرایط نابسامان خانوادگی در فرار دختران از خانه نقش بسزایی دارد و اغلب این نوجوانان در تشنج‌های خانوادگی زندگی می‌كردند. نكته‌ای كه به این فرضیه مهر تایید می‌زند آن است كه 59 درصد والدین این دختران طلاق گرفته، 26 درصد پدران‌شان و 9 درصد مادران‌شان فوت شده بودند. علاوه بر این 59 درصد از والدین دختران فراری بین 5 تا 10 سال با هم اختلاف داشتند و در خانواده 38 درصد آنها معضل اعتیاد به چشم می‌خورد. بنابراین خانواده‌ها را باید زمینه‌ساز اصـلـی فـرار فـرزنـدان دانـسـت و بـه هـمـیـن سـبب كارشناسان بر لزوم ارائه آموزش‌های لازم به والدین در خصوص نحوه برخورد با نوجوانان تاكید دارند. كاظم بیرجندی، آسیب‌شناس اجتماعی، عقیده دارد دختران فراری در مجموع در یك نكته مشترك هستند؛ همگی تصور می‌كنند در خانه به آنها ظلم شده است حال این احساس می‌تواند در واقعیت ریشه داشته یا این كه كاذب باشد.
او می‌گوید: «در برخی خرده‌فرهنگ‌ها فرزند دختر را محترم نمی‌دانند و با نگاهی منفی به آنها نگاه می‌كنند. این تفكر سبب می‌شود بدرفتاری نسبت به دخـتـــران شـكــل بـگـیــرد و تـبـعـیــض و رفـتــارهــای خشونت‌آمیز به وجود بیاید، حال این خشونت گاه به صورت فیزیكی نمود پیدا كند و گاه به صورت روانی. به عنوان مثال توهین كردن به دختران، سردی روابط عاطفی، منع كردن آنها از ادامه تحصیل، ازدواج اجباری و ... از جمله عواملی است كه باعث می‌شود دختران نوجوان تصمیم به فرار بگیرند.»
دلایل و عواملی كه این آسیب‌شناس اجتماعی از آنها یاد می‌كند مورد تایید نادر میرزایی، روان‌شناس نیز قــرار مــی‌گـیــرد و او تـوضـیـح مـی‌دهـد: نـوجـوانـی حساس‌ترین دوره زندگی انسان است. قرار گرفتن در سن بلوغ جسمی، عاطفی و فكری، برای فرد تبعاتی را به همراه دارد كه از جمله آن می‌توان به تفكر درباره زندگی، شرایط موجود و مقایسه وضعیت خانواده خود با اطرافیان یاد كرد. در چنین سنی رفتارهای هیجانی و پرخطر بیشتر دیده می‌شود و آستانه تحمل پایین می‌آید و تحریك‌پذیری بالا می‌رود. بنابراین نوجوان دیگر رفتاری را كه در كودكی تحمل كرده است، نمی‌پذیرد و در برابر آن طغیان می‌كند. در برخی خانواده‌ها این سركشی به رفتارهای پرخاشگرانه می‌انجامد و در خانواده‌هایی كه بسته‌تر است چون نوجوان مجالی برای بیان نظرات و اعلام مخالفت ندارد دنبال راه دیگری می‌گردد و به این نتیجه می‌رسد كه فرار برای او بهترین گزینه است.
وی ادامه می‌دهد: دختران فراری همگی به امید رسیدن به زندگی بهتر چنین كاری را انجام می‌دهند و این نشان می‌دهد آنها از خطرات رفتار و تصمیم خود مطلع نیستند و نوعی جاذبه كاذب از محیط بیرون در ذهن‌شان ایجاد شده است كه این جاذبه معمولا از طرف گروه همسالان ترویج می‌شود. در شرایطی كه نـوجـوان بـا خـانـواده خـود از نـظـر عـاطـفـی رابـطه مـسـتـحـكـمـی نـدارد طـبـیـعـتا حرف‌های دوستان و همسالان خود را بهتر می‌پذیرد و تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد.
ردی از اظهارات و توضیح‌های این دو كارشناس را می‌توان در لابه‌لای جملات دختران فراری پیدا كرد. سمیه دختر 18 ساله‌ای است كه به جرم فرار از خانه دستگیر شده، او می‌گوید: پدرم رفتار بدی با من داشت؛ اجازه نمی‌داد با دوستانم حرف بزنم و از خانه بیرون بروم. در خانه‌مان هیچ حقی نداشتم ،اگر هم اعتراض می‌كردم كتك می‌خوردم. آن‌قدر از شرایطم ناراضی و ناراحت بودم كه فكر می‌كردم مرگ برایم بهتر است. در این اوضاع وقتی یك روز برای خرید به بقالی سر كوچه‌مان رفتم با پسری آشنا و بلافاصله به او علاقه‌مند شدم. احساس می‌كردم جواد تنها امید زندگی من است. زیاد نمی‌توانستیم همدیگر را ببینیم اما همان ملاقات‌های هرازگاهی و چند دقیقه‌ای برایم شیرین بود. در این شرایط فهمیدم پدرم می‌خواهد به زور مرا شوهر بدهد. دیگر راهی برایم باقی نمانده بود. برای همین وقتی جواد پیشنهاد فرار داد قبول كردم اما بعد از آن جواد زیر قول‌ها و حرف‌هایش زد و من آواره و سرگردان شدم.
ازدواج اجباری یكی از دلایل مهم فرار از خانه است و دختران پیش از آن‌كه پای سفره بنشینند و به زندگی مشترك ناخواسته تن بدهند می‌گریزند و تعدادی دیگر پس از ازدواج. حبیبه زن جوانی است كه از خانه شوهر خود گریخت. او كه چندی پیش جسدش را در یكی از شهرهای اطراف شیراز پیدا كردند، یكی از قربانیان ازدواج اجباری بود. آن طور كه در پرونده این زن آمده است او در 14 سالگی با اجبار خانواده و به خاطر وجود یك سفته با یكی از اقوام خودش ازدواج كرد و در 7 سال زندگی مشترك سختی‌های زیادی كشید تا این‌كه از خانه فرار كرد. او مدتی بعد با شكایت شوهرش بازداشت شد و در اعـتـرافـاتش گفت: شوهرم با من بسیار بدرفتاری می‌كرد، توهین و تحقیرهای روزانه فقط بخشی از عذابی بود كه باید تحمل می‌كردم. من اصلا دوست نداشتم ازدواج كنم، می‌خواستم درس بخوانم اما پدرم اجازه نداد. در خانواده ما رسم بر این است كه وقتی دختری به دنیا می‌آید از همان اول او را برای یكی از اقوام در نظر می‌گیرند و كسی حق مخالفت ندارد. بعد از ازدواج وقتی با آن شرایط سخت مواجه شدم چاره‌ای جز تحمل نداشتم چون طلاق از نگاه والدین من گناهی نابخشودنی است، اما پس از 7 سال دیگر طاقتم تمام شد و تصمیم گرفتم فرار كنم.
حبیبه بعد از دستگیری با رضایت شوهرش آزاد شد و به قتل رسید. سرنوشت این زن مشابه آن چیزی است كه برای برخی دختران فراری رخ می‌دهد. حمید ـ ج كه چندی قبل به جرم قتل دخترش بازداشت شده است، می‌گوید: دخترم دو بار از خانه فرار كرده و باعث آبروریزی شده بود. حیثیت خانوادگی‌ام به خطر افتاده و انگشت‌نمای فامیل شده بودم. دیگر نمی‌توانستم این خفت را تحمل كنم برای همین او را كشتم.
سرنوشت دخترانی كه بعد از فرار دوباره به خانه برمی‌گردند اگر قتل نباشد، باز هم سیاه خواهد بود. برخوردهای توهین‌آمیز اطرافیان برای این نوجوانان شدت می‌گیرد و آنان را در مخمصه‌ای شدیدتر از آنچه كه قبلا اسیرش بودند گرفتار می‌كند. به همین دلیل است كه برخی دختران همچون همانی كه به دست پدرش كشته شد چندین سابقه فرار دارند. میرزایی مـــی‌گـــویـــد: قــبــل از ایــن كــه دخـتــران فــراری بــه خانواده‌هایشان بازگردانده شوند باید والدین و اعضای خــانــواده تـحـت آمـوزش قـرار بـگـیـرنـد. بـرگـزاری جلسه‌های مشاوره كاملا ضروری است، ضمن این كه خود این دختران نیز باید از نظر روحی و روانی درمان شوند. طبیعی است وقتی علل یك پدیده را از بین نبریم معلول دوباره تكرار خواهد شد. بنابراین بازگرداندن دختران به چنین خانواده‌هایی یك اشتباه است و قبل از هر كاری باید شرایط فراهم شود.
زندگی دختران از لحظه فرار دستخوش تحول شده و آنها لحظه به لحظه به تباهی نزدیك‌تر میشوند.
برخی كارشناسان بنا به تحقیقات صورت گرفته بر این عقیده هستند كه دختران در همان 24 ساعت اول مورد سوءاستفاده جنسی قرار می‌گیرند. علاوه بر این اعتیاد به موادمخدر، كشیده شدن به باندهای فساد، بزهكاری، ابتلا به بیماری‌های روانی و جسمی و خودكشی از جمله تبعات دیگر فرار از خانه است.
چندی قبل زنی دستگیر شد كه دختران فراری را اغفال می‌كرد و مورد سوءاستفاده قرار می‌داد. او می‌گوید: من این دختران را كه در پارك‌ها سرگردان بودند شناسایی می‌كردم و با آنها طرح دوستی می‌ریختم. این دختران چون از نظر عاطفی مشكل دارند به محض این كه كسی به آنان ابراز محبت كند فریب می‌خورند من هم از در دلسوزی وارد می‌شدم و سپس با این ادعا كه قصد دارم به آنها كمك كنم آنان را به خانه خودم می‌بردم و از این دختران برای كارهای خلاف استفاده می‌كردم.
بی‌شك فرار از خانه تحت هر شرایطی عملی غیرمنطقی و یك آسیب بزرگ است كه باید از آن پیشگیری كرد. تمامی یافته‌ها درباره این معضل اجـتماعی حاكی از آن است كه جلوگیری از گریختن دختران را باید از خانواده‌ها شروع كرد و در وهله نخست اصلاح نگرش برخی افراد به فرزندان دختر باید مد نظر قرار بگیرد. ناصر قـاسـم‌زاد، روان‌شـنـاس مـی‌گـویـد: «وقـتـی یك خرده‌باور فرهنگی مثل نامبارك بودن دختر شكل بگیرد تغییر دادن آن بسیار سخت و دشوار است و نمی‌توان در كوتاه‌مدت این نگرش را تغییر داد، بـلـكـه بـاید كارهای فرهنگی گسترده‌ای انجام بگیرد.»
كـارشـنـاسـان راهـكـارهـای مـتعددی را برای پیشگیری از این معضل پیشنهاد می‌كنند. بیرجندی می‌گوید: «فقر مادر همه فسادهاست و منظور از فقر فقط جنبه اقتصادی آن نیست، بنابراین برای این كه آمار دختران فراری كاهش یابد باید به وضعیت معیشتی مردم توجه بیشتری شود. این پدیده در خانواده‌های پرجمعیتی كه از نظر مالی تـوانـایـی كـمی دارند بیشتر دیده می‌شود. اگر خانواده از نظر مالی با كمبود مواجه نباشد و بتواند نیاز اعضای خود را تامین كند تا حدی از این معضل پیشگیری می‌شود. در كنار این كار باید سطح فرهنگ جامعه را ارتقا داد. مبدا دختران فراری غالبا شهرهای كوچك و مناطقی است كه ساكنانش بسیار متعصبانه رفتار می‌كنند. باید به این خانواده‌ها فهماند محدود كردن بیش از حد دخـتــران، مـنــع كـردن آنـهـا از تـحـصـیـل، وادار كردن‌شان به ادامه تحصیل و اقداماتی از این دست سعادت به همراه ندارد. از سویی مقصد دختران فراری معمولا شهرهای بزرگ به ویژه تهران است و این به خاطر جاذبه كاذب كلانشهرهاست كه رسانه‌ها نیز به آن دامن می‌زنند. نوجوانان باید آمـوزش بـبـیـنـنـد، فرار به شهر بزرگ به معنی خوشبختی نیست و خطرات زیادی در كمین آنهاست.
پررنگ كردن مذهب عامل پیشگیرانه دیگری است كه همه كارشناسان بر آن اصرار دارند اما هنوز برنامه‌های مدون و موثری برای رفع عوامل آسـیـب‌زا وجود ندارد و علی‌رغم عزم جدی مسوولان به نظر می‌رسد در عمل با كاستی‌هایی روبه‌رو هستیم.
گردآوری:گروه خبر سيمرغ
www.seemorgh.com/news
