مارك تواین جمله معروفی دارد كه می‌گوید: «كالای معرفی نشده همچون قاطر است كه نه به سلف خود می‌تواند افتخار كند و نه به خلف خود»، اما در مورد كالاهای سلامت همه بر این باور نیستند. برخی با تبلیغات موافقند و برخی مخالف، ولی به هر حال این تبلیغات به طور محسوس یا نامحسوس انجام می‌شود.
البته حقیقت این است كه حرفه پزشكی در تغییر جریان تبلیغات نقش مهمی را به عهده داشت. در قرن 19 بارنام معروف، مبدع طرحی شد كه نمونه نخستین و الگوی تبلیغات آینده شد. بارنام، فروشنده داروهای انحصاری بود و با استفاده از تصاویر تند و محرك در جذب مخاطب از فواید داروهای خودش می‌گفت. وی آگهی‌هایش را با گفته‌های دیگران كه مدعی بودند داروهای او توانسته علائم دردناك بیماریشان را از بین ببرد، می‌انباشت و همه آن گفته‌ها را به تصدیق یكی از سران سرشناس سنای آمریكا بر موثر بودن درمان‌هایش می‌رساند.
درست كمی پیش از جنگ داخلی آمریكا، نیمی از تمام تبلیغات درباره داروها بود. شناخته‌شده‌ترین نام تجاری آیرلوول در ماساچوست بود كه «دوا گلی» آن در همه جا شناخته شده بود.
درهم آمیختگی
تبلیغات گمراه‌كننده پزشكی، همچون دیگر تبلیغات نادرست تابلوهای راهنما، غلط را در مسیر سلامت و بهداشت جامعه قرار می‌دهد و موجب می‌شود در این مسیر هر روز میلیاردها تومان خسارت برجای بماند. افراد بسیاری هستند كه بینی خود را در فریبی كه از آگهی‌های تبلیغاتی می‌خورند، به تیغ یك تكنسین اتاق عمل می‌سپارند و یك هفته پس از آن با بینی سیاه شده به دنبال راه علاجی می‌گردند، این افراد فقط به اندازه هزینه‌ای كه برای این عمل پرداخته‌اند، خسارت ندیده بلكه خسارت آنها قابل اندازه‌گیری نیست یا كسانی كه از راه‌های دور به پایتخت می‌آیند تا براساس آنچه در یك آگهی تبلیغاتی خوانده‌اند، انرژی‌درمانی شوند، كه خسته‌تر از گذشته به دیار خود بازمی‌گردند، اما هیچ‌گاه خسارت‌های مادی و معنوی این كار در جایی ثبت و جمع‌آوری نمی‌شود تا معلوم شود دروغ گفتن به مردم و تبلیغات كاذب چقدر به مملكت زیان می‌رساند.
هیچ كس درباره میلیاردها تومان پول مملكت كه هر روز صرف عمل‌هایی می‌شود كه اصلا نیازی به آنها نیست، حرفی نمی‌زند. در شهرهای بزرگ هر روز بینی‌های زیادی در بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها جراحی می‌شود، در حالی كه این تخت‌های بیمارستان، امكانات و وسایل جراحی باید صرف هزار عمل جراحی ضروری شود.
تبلیغات پزشكی را می‌توان به 2 دسته كلی تقسیم كرد: اول، تبلیغاتی كه خود پزشكان صورت می‌دهند و دوم، تبلیغاتی كه شیادان به نام پزشكی صورت می‌دهند، ولی متاسفانه این دو چنان با یكدیگر آمیخته شده‌اند كه امكان تفكیك آن برای هیچ‌كس میسر نیست.
فصلی تازه
تبلیغات اینترنتی برای اولین بار و به صورت بنر در سال 1994 نمایش داده شد. ورود اینترنت و ماهواره به جامعه تبلیغات بویژه تبلیغات پزشكی را وارد فضای دیگری كرد؛ فضایی كه دیگر كنترلی بر آن وجود ندارد و امكان تشخیص سره از ناسره میسر نیست.
اولین بار یك پزشك در ماهواره فارسی‌زبان با زبانی عامیانه به حدی مخاطب به دست آورد كه پس از اختلاف نظر با مدیران شبكه مذكور، به تنهایی یك شبكه تلویزیونی مستقل تاسیس كرد تا در آن برنامه داشته باشد و به فروش محصولات دارویی، بهداشتی و آرایشی بپردازد. این اقبال عمومی موجب شد تا تعدادی از پزشكان داخل و خارج ایران با حضور در برنامه‌های تلویزیونی برای تبلیغ نام خود تلاش كنند؛ پزشكانی كه هیچ معیار سنجشی برای تعیین صلاحیت و كفایت آنها در ارائه مشاوره به بیماران وجود ندارد و تنها علت حضور آنها در برنامه‌های ماهواره‌ای غالبا وجهی است كه به مدیران شبكه بابت زمان حضور خود می‌پردازند.
گذشته از تبلیغ پزشك، تبلیغ محصولات آرایشی و بهداشتی از شبكه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان با ادعاهایی كه هیچ مرجعی برای تایید صحت و سقم آن وجود ندارد نیز تبدیل به یكی از راه‌های اصلی كسب درآمد برای مدیران این شبكه‌ها شده است. تبلیغات گمراه‌كننده‌ای كه فعلا راهی برای مقابله با آنها اندیشیده نشده و شاید جز با ارتقای فرهنگی و اطلاعات پزشكی جامعه نتوان به طریق دیگری با آن مقابله كرد.
داروهای ثبت نشده و نوظهور و درمان‌های غیرمعمولی كه از این شبكه‌ها معرفی می‌شود به هیچ عنوان با اصول علم پزشكی همخوانی ندارد و به اعتقاد پزشكان، داروهایی كه تبلیغ می‌شود، سلامت بیماران را به خطر می‌اندازد. دامنه وسیع تبلیغات این داروها و درمان‌های عجیب پزشكی، مسوولان را نیز به تكاپو انداخته است.
یك مقام مسئول در سازمان صداوسیما در این‌باره می‌گوید: گاهی برخی شبكه‌های ماهواره‌ای كه كرم‌ها و داروهای قلابی تبلیغ میكنند، پس از آن كه ما ابعاد مخرب این تبلیغات را آشكار می‌كنیم، مراجعه و پیشنهاد میكنند كه به ازای دریافت پول این برنامه‌ها را پخش نكنیم.
چندی پیش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی در اطلاعیه‌ای اعلام كرد، میزان شكایات ارسالی از ایجاد عوارض جانبی گسترده و آسیب‌های جدی مصرف‌كنندگان اقلام دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی مورد تبلیغ در شبكه‌های مختلف ماهواره‌ای افزایش یافته است.
طبق بررسی‌های موجود و با توجه به پرونده‌های مفتوح در دستگاه قضایی اغلب این اقلام تقلبی بوده و باعث به مخاطره افتادن سلامت مصرف‌كنندگان می‌شود.
گفتنی است تمامی محصولات غذایی، آرایشی و بهداشتی وارداتی حتما باید مجوز وزارت بهداشت و برچسب فارسی شامل تاریخ تولید، انقضا، نام كشور سازنده و نام محصول را داشته باشند.
تبلیغات بی‌اساس
صفحه آگهی روزنامه‌های پرتیراژ و مجله‌های پرطرفدار پر از آگهی‌های تبلیغاتی درمان اعتیاد است. در این صفحات عباراتی چون «درمان قطعی»، «درمان تضمینی« »موفق‌ترین و جدیدترین روش درمان« »درمان پنهانی و به دور از عوارض ترك»، «درمان با گیاهان دارویی»، «درمان با دارو»، «درمان به روش بستری كوتاه‌مدت یا بلندمدت در بیمارستان»، «درمان به روش طب سوزنی»، «سم‌زدایی به روش فوق سریع UROD و سریع RDL» ، «درمان توسط پزشك متخصص»، «درمان اعتیاد بدون عود مجدد» و... مشاهده می‌شود. اغلب این موارد تنها فریب تبلیغاتی است و متاسفانه پیگیری بعدی هم در قبال آن وجود ندارد.
پزشكی بدون تبلیغ
دكتر ایرج فاضل، رئیس جامعه جراحان ایران می‌گوید: پزشك مجاز به تبلیغ برای كار خود نیست و تبلیغ در رشته پزشكی جرم محسوب می‌شود. وزیر اسبق بهداشت در این خصوص می‌گوید: اصولا منظور اصلی از تبلیغات كه هزینه‌بر هم هست بازاریابی و كسب درآمد است. در فرآیند تبلیغ تنها محاسن یك كالا درست یا نادرست با بزرگنمایی مطرح می‌شود و این در حالی است كه عیوب و نارسایی‌های آن بازگو نمی‌شود. فاضل می‌افزاید: تبلیغات برای پزشكانی كه با جان مردم سر‌و‌كار دارند جرم محسوب می‌شود و مجازات دارد، زیرا این‌گونه تبلیغات منجر به عوامفریبی می‌شود و از ناآگاهی مردم در امور تخصصی سوءاستفاده می‌شود. وی تاكید می‌كند: یكی از مصادیق شایع نادرست تبلیغات، عمل با لیزر است به طوری كه این تصور در اذهان ایجاد شده است كه عمل با لیزر درد ندارد و جای آن باقی نمی‌ماند كه این مطلب غیرعلمی و بی‌اساس است.
فقط نام و نشانی
دكتر شهاب‌الدین صدر رئیس سازمان نظام پزشكی كشور در خصوص تبلیغات پزشكی می‌گوید: بر اساس آیین‌نامه تبلیغات پزشكی، هرگونه تبلیغ امور پزشكی بجز اعلام نام و نشانی پزشكی ممنوع است و اساسا حرفه پزشكی نیاز به تبلیغ ندارد، اما متاسفانه برخی از درون جامعه پزشكی و مدعیانی خارج از این حرفه، اقدام به تبلیغات گمراه‌كننده میكنند كه خوشبختانه امسال با 2000نفر از این افراد صحبت كردیم و پذیرفتند كه این رویه خود را اصلاح كنند.
رئیس كمیسیون بهداشت و درمان می‌افزاید: با توجه به همكاری جامعه پزشكی برای اصلاح این نوع تبلیغات هنوز با كسی برخورد قهری نشده، اما دادسرای ویژه رسیدگی به تبلیغات پزشكی تشكیل شده است كه خارج از نوبت به این مسائل رسیدگی می‌كند.
دكتر صدر توضیح می‌دهد: بیشترین تبلیغات گمراه‌كننده پزشكی در حوزه تبلیغات زیبایی است كه متاسفانه بسیار زیاد شده، پس از آن در حیطه مسائل تغذیه و تبلیغات چاقی و لاغری است كه در هر دوی این تبلیغات به خطر افتادن سلامت مردم را شاهدیم.
رئیس سازمان نظام پزشكی كشور می‌گوید: مدعیانی در امور پزشكی نیز هستند كه خارج از این حرفه در این امور دخالت میكنند و فعالیت آنها بیشتر در زمینه چاقی و لاغری و انرژی‌درمانی است، تعیین صلاحیت علمی این افراد به عهده وزارت بهداشت بوده و سازمان نظام پزشكی نیز مرجع تایید صلاحیت كاری آنان است.
صدر می‌افزاید: متاسفانه افرادی كه مدعی روشهای درمانی هستند و گاهی از اعتقادات مردم سوءاستفاده میكنند، سلامت مردم را به خطر می‌اندازند كه خوشبختانه مراجع عظام هم درخصوص این افراد فتوا صادر كرده‌اند.
وی می‌گوید: تخلف دیگری كه در این حیطه انجام می‌شود و سلامت مردم را به خطر می‌اندازد استفاده از سوزن در برخی قسمت‌های بدن و خارج از طب سوزنی است كه بسیار خطرناك است، ما البته با طب سوزنی و طب جایگزین در حیطه علمی آن موافقیم، اما این كار باید توسط افرادی كه دوره‌های علمی را گذرانده‌اند انجام شود.
طبق گفته معاون اداره كل نظارت بر تبلیغات پزشكی سازمان نظام پزشكی كشور، روزانه 45 مورد تبلیغات پزشكی غیرمجاز از سوی پزشكان و متخصصانی كه در تخصص‌های غیرمرتبط با رشته‌های دانشگاهی خود فعالیت دارند، به این سازمان گزارش می‌شود. بر این اساس تعدادی از این پزشكان و متخصصان پس از گرفتن اخطارهای پیاپی و بی‌توجهی به این اخطارها، به هیات دادستانی سازمان نظام پزشكی معرفی می‌شوند و حتی برخی از آنها نیز محكوم شده‌اند.
بخورید و لاغر شوید
آگهی‌های تبلیغاتی با موضوع لاغری یكی از بیشترین حجم تبلیغات عرصه پزشكی را به خود اختصاص داده است. انواع داروهای غیرمجاز یا مجاز همراه با رژیم‌های خطرناكی كه سلامت را به خطر می‌اندازند، دستاورد این تبلیغات سوء برای سلامت كشور است. جالب اینجاست كه در بیشتر این تبلیغات به فرد وعده داده می‌شود بدون ورزش، بدون رژیم، بدون سختی و تنها با چند قرص لاغر خواهد شد؛ چیزی كه از نظر علم پزشكی امكان‌پذیر نیست.
برخی تبلیغات ماهواره‌ای و رسانه‌ای برای چاقی و لاغری به وسیله قرص، كمربند، داروهای گیاهی و... آنقدر جدی است كه مخاطب باور می‌كند، روش قطعی برای كاهش وزن یا افزایش آن را یافته است، اما واقعیت چیز دیگری است. جالب تر آن‌كه این تبلیغات به رغم تمام پیگیری‌های وزارت بهداشت و تاكید بر جلوگیری از چاپ آنها در مطبوعات، در رسانه‌های داخلی نیز همانند تبلیغات ماهواره‌ای تبلیغ می‌شوند.
در تبلیغ بیشتر این داروها گفته می‌شود كه دارای تاییدیه مراكز معتبر اروپایی یا آمریكایی هستند در حالی كه اگر قرار بود این داروهای لاغری تاثیری در كاهش وزن افراد داشته باشند هم اكنون در آمریكا و اروپا فرد چاق وجود نداشت.
سوالی كه فروشندگان این داروها هرگز پاسخی برای آن ندارند این است كه اگر این داروها واقعی هستند و اثرات اصولی دارند، چرا فقط با تلفن به در منازل آورده می‌شوند و چرا نمی‌توان آدرسی از فروشندگان آن داشت؟
نیاز به قانون و نظارت
پزشكی، حرفه‌ای مقدس است. حساسیت روی بحث تبلیغات در پزشكی به دلیل ارتباط مستقیم پزشكی با سلامت، حیات مردم جامعه، تقدس و احترامی است كه مردم از گذشته تاكنون برای پزشكان قائل بوده‌اند. بسیاری از پزشكان جایگاه ارزش‌ها و اخلاقیات در پزشكی را بسیار بالا می‌دانند و به همین دلیل از تبلیغ مستقیم نام در آگهی‌ها اجتناب میكنند، اینها تبلیغات در پزشكی را در حد و شأن این شغل نمی‌دانند.
در مقابل نیز گروهی با افزایش شمار ارائه‌كنندگان خدمات پزشكی، بهره بردن از امكانات صنعت تبلیغات را به عنوان ابزاری برای رقابت طبیعی می‌دانند.
به هر صورت تبلیغات در دنیای امروز یك تجارت، صنعت و دانش مهم محسوب می‌شود و هر ساله مبالغ گزافی در امور تبلیغاتی هزینه می‌شود. شكی نیست تبلیغ در حوزه سلامت نیاز به دقت و توجه خاصی دارد.
سیل تبلیغاتی كه انواع خدمات پزشكی غیرضروری و محصولات دارویی غیرمجاز را به شیوه‌های گوناگون به جامعه عرضه میكنند عواقب نگران‌كننده‌ای دارد. طبیعی است كه این حوزه نیاز به مقررات خاص و نظارت پی در پی دارد.
