بررسی کارنامه مارتین اسکورسیزی در سال‌های اخیر

هویت جدید فیلمساز بزرگ
بررسی کارنامه مارتین اسکورسیزی در سال‌های اخیر، در آستانه اکران آخرین فیلمش «هوگو کابره»

همه چیز مشکوک به نظر می‌رسد. انگار فضای «هوگو کابره» با آثار متاخر آقای کارگردان تفاوت دارد. اول این که دیگر خبری از دی‌کاپریو نیست. ضمن این که به نظر می‌رسید خست و سخت‌گیری در انتقال اخبار «هوگو کابره» بیش از همیشه است. به طوری که با انتشار یک عکس، ناگهان نام جانی دپ از گردونه خارج شد و به نظر می‌رسد غافلگیری‌های دیگری هم در راه باشد. در ضمن بعد از آثاری به شدت تلخ و بدبینانه، حالا به نظر می‌رسد با یک فانتزی طرفیم. تریلرهای فیلم که در فضای مجازی به سادگی قابل دسترسی‌اند این را نشان می‌دهند. هر چند اسکورسیزی چندین بار نشان داده که در دل آثاری که به ظاهر فضایی فانتزی دارند هم تلخی‌ها و نگرانی‌هایش را بازتاب می‌دهد. (بدبینی و پوچ‌انگاری پشت فضای پر از رنگ و لعاب فیلم «پس از ساعت‌ها» – شاهکار قدر نادیده اسکورسیزی – را فراموش نکرده‌ایم).


«کازینو»، فیلمی به سبک آشنای اسکورسیزی بود. سبکی که از «خیابان‌های پایین شهر» و «راننده تاکسی» تا «رفقای خوب» شاهدش بودیم. اما این بار دنیای تبهکاری اثری از اسکورسیزی، آن حال و هوای منقلب‌کننده آثار قبلی‌اش را نداشت. قاب‌های باشکوه اسکورسیزی دیگر تأثیر گذشته را نداشتند و ریتم کلی اثر (به‌‌رغم جزئیات درخشانش) کند و کسل‌کننده به نظر می‌رسید. به همین دلیل بود که «کازینو» نتوانست یاد روزهای درخشان عمو مارتی را زنده کند. پس از این فیلم بود که به نظر رسید مسیر حرکت اسکورسیزی در حال پذیرش تغییراتی است. نه «کوندون» و نه «بیرون آوردن مردگان» (فارغ از خوب یا بد بودنشان) فیلم‌های غیرمنتظره‌ای از کارگردان «گاو خشمگین» و «پس از ساعت‌ها» به نظر می‌رسیدند. این غیرمنتظره بودن، در مورد «بیرون آوردن مردگان» بیشتر بود. فیلمی که قرار بود بازسازی نوینی از «راننده تاکسی» باشد اما انگار هیچ سنخیت و ارتباطی با محیط اطراف نداشت. انگار رشته‌های ارتباط اسکورسیزی با جامعه در حال قطع شدن بود. به نظر می‌رسید اسکورسیزی در تلاطم است تا مسیر جدیدی را پیدا کند.

در چنین شرایطی و در حالی که این نگرانی وجود داشت که اسکورسیزی هم به سرنوشت برخی از بزرگان همدوره‌اش (مثل کاپولا و دی‌پالما) دچار شود، مارتی بزرگ در اقدامی حیرت‌انگیز همین تلاطم و نشناختن مسیر در دل دنیایی که خیر و شر در آن به هیچ وجه مشخص نیست را به مؤلفه اصلی آثار قرن بیست و یکم خود مبدل ساخت. این یکی از حیرت‌انگیزترین موارد در تاریخ سینماست که کارگردانی بتواند روح و جان‌مایه دنیای اطرافش را دقیقاً از طریق همان بحرانی به تماشاگر منتقل کند که ممکن بود خودش توسط همین بحران از اوج سقوط کند. عجیب‌تر این بود که این مسیر جدید با مسیر اولیه ذهنی کارگردان همخوان بود. بی‌دلیل نبود که «دار و دسته نیویورکی» به عنوان آغازگر مسیر جدید اسکورسیزی، همان پروژه‌ای بود که او بیش از دو دهه آرزوی ساختنش را داشت. روابط بین آدم‌ها در «دار و دسته نیویورکی» پیچیده‌تر از آثار قبلی اسکورسیزی به نظر می‌رسد. این بار دیگر عشق و نفرت، لذت و تعهد و زندگی و مرگ، نه در تقابل با هم که در کنار هم قرار داشتند! بیل قصاب در طول فیلم به پدر معنوی آمستردام تبدیل می‌شد اما در عین حال او همان کسی بود که آمستردام جان برای گرفتن انتقام خون پدر از او وارد دسته‌اش شده بود. پیچیدگی به جایی می‌رسد که نمای هوشمندانه پایانی (که بنا شدن آمریکای نوین را بر روی جنازه آمریکای سنتی نشان می‌دهد) تماشاگر را به شک می‌اندازد که شاید قتل بیل به دست آمستردام هم نه صرفاً یک حرکت تلافی‌جویانه که اصلاً همان مرحله‌ای باشد که بیل باید به آن‌جا می‌رسید. به هر حال مرگ در حالی که به باورهایت ایمان داری بهتر از این است که زنده بمانی و نابودی باورهایت را تماشا کنی!


«هوانورد» به تمامی بازتاب یکی از درون‌مایه‌های محبوب همیشگی اسکورسیزی است. این که جاه‌طلبی و بلندپروازی بیش از اندازه چه بلایی می‌تواند سر آدم بیاورد. هوارد هیوز در «هوانورد» به سبک چند تا از اساسی‌ترین قهرمانان (یا ضدقهرمانان در بهترین آثار اسکورسیزی به نظر می‌رسد مرزی میان این دو تعبیر وجود ندارد) سینمای اسکورسیزی سرگردان است. از یک طرف می‌خواهد تا بی‌نهایت و فراتر از آن پیش رود اما انگار یکسری قید و بند اخلاقی دست و پای او را بسته‌اند. قید و بندهایی که البته در درجه اول محصول وسواس آزاردهنده خود هیوز بودند. کنایه‌آمیز بود که مشکلی که زندگی طبیعی هیوز را در «هوانورد» مختل کرد، دقیقاً برای خود اسکورسیزی هم سر این فیلم رخ داد. «هوانورد» یکی از بلندپروازانه‌ترین پروژه‌های او بود ولی به دلایلی او نتوانست تا ته خط پیش برود. شاید مهم‌ترین دلیلش این بود که «هوانورد» (به‌‌رغم نزدیک بودن مضامین کلیدی‌اش به دنیای مارتین اسکورسیزی) در نهایت یکی از پروژه‌های شخصی او نبود. اسکورسیزی در مورد این پروژه ناچار بود کمی کوتاه بیاید پس به جای تمرکز بر وجوه روانشناختی شخصیت پیچیده‌ای چون هوارد هیوز، بخش مهمی از محوریت فیلم را بر حوادثی که این تغییرات را در او ایجاد می‌کنند استوار کرد و مشکل از همین‌جا شروع شد.


«رفتگان» در ادامه مسیر «دار و دسته نیویورکی»، اما به مراتب پیچیده‌تر از آن است. اگر آمستردام در «دار و دسته نیویورکی» در کنار بیل قصاب به تدریج هویت مستقل خودش را پیدا می‌کرد و به طرز پارادوکسیکالی با کشتن او هویتش را به کمال می‌رساند، در دنیای «رفتگان» دیگر امکان پیدا کردن هویت وجود ندارد. در فیلم‌های گنگستری شخصیت‌های تبهکار همیشه بیشتر قابل اعتمادند تا نیروهای وابسته به قانون. در حالی که در «رفتگان»، سرسخت‌ترین و اصولگراترین شخصیت فیلم، فرانک کاستلوی خلافکار است که در انتها می‌فهمیم حتی او هم مأمور اف‌بی‌آی بوده است و وقتی در یک فیلم (یا لااقل در یک فیلم گنگستری) نتوان به شخصیت بد ماجرا اطمینان کرد، مطمئن باشید به هیچ چیز دیگری هم نمی‌توان اعتماد کرد! پس اگر «رفتگان» را اثری درباره خیانت و مجازات آن بدانیم (که البته این‌گونه هم می‌توان به فیلم نگاه کرد) جهان اثر را ساده‌تر از آن چه در واقعیت هست در نظر گرفته‌ایم. «رفتگان» در نگرشی پیچیده‌تر، اثری است درباره جهانی که در آن نه تنها مرز میان خیر و شر قابل تشخیص نیست، بلکه اصولاً چنین مرزی (به آن معنای کلاسیک که انتظار داریم) وجود ندارد! بلکه فقط و فقط قدرت است که خیر و شر را تعیین می‌کند! بار معنایی اصلی «رفتگان» زمانی آشکار می‌شود که فرانک کاستلو به این نکته اشاره می‌کند که وقتی یک اسلحه پر روی سرت باشد، فرقی نمی‌کند که پلیس باشی یا خلافکار!


در «شاتر آیلند» اوضاع حتی از «رفتگان» هم پیچیده‌تر و وخیم‌تر می‌شود. اگر در «رفتگان» بیلی کاستیگان لااقل فکر می‌کرد که دارد مسیر درستی را طی می‌کند، در «شاتر آیلند» حتی خود شخصیت اصلی هم نمی‌داند کجای کار قرار دارد. دیگر بحث فقط سر انتخاب هم نیست. فراموش نکنید اگر تد دانیلز همان آندرو لیدیس باشد (یا لااقل این را بپذیرد)، نه فقط نحوه زندگی‌اش به طور کامل با دنیایی که در ذهنش ساخته تفاوت خواهد داشت، بلکه حتی تمام هدف و آرمان زندگی‌اش هم دستخوش تغییر خواهد شد. تد که تمام ایده‌آلش یافتن قاتل همسرش بوده، در صورت پذیرش هویت جدیدش، باید این را هم قبول کند که زندگی‌اش دیگر هیچ هدفی ندارد و باید هدف جدیدی در ذهنش بسازد! ابهامی که در انتهای «شاتر آیلند» برای تد دانیلز/ آندرو لیدیس پیش می‌آید، سوالی است که حتی در اثر پیچیده و پر از ابهامی چون «رفتگان» هم پاسخش آشکار به نظر می‌رسید. اما این‌جا آن‌قدر همه چیز گنگ و فرو رفته در مه است که دیگر به بدیهیات هم باید شک کرد. از جمله به پاسخ این سوال که: «کدام بهتر است؟ زندگی کردن مثل یک هیولا یا مردن مثل یک مرد خوب؟!»


با توجه به حضور تقریباً این روند در فیلم‌های اخیر اسکورسیزی، به نظر می‌رسید «هوگو کابره» هم در همین مسیر باشد. بخصوص که پروژه‌های دیگری که نامشان به عنوان آثار آینده اسکورسیزی مطرح شده (از جمله «سیناترا» و «مرد ایرلندی») هم ظاهراً می‌توانند در همین مسیر قرار بگیرند. حتی فاش شدن برخی از اطلاعات اولیه فیلم (از جمله این که یکی از کاراکترهای فیلم، ژرژ مه‌لیس – کارگردان بزرگ فرانسوی سال‌های اولیه سینما که با پیشرفت‌های سینما، از قافله جا ماند و در سال‌های آخر عمر، زندگی سختی را گذراند – است) هم این ظن را تقویت کرد که با بازخوانی دیگری از داستان مردی روبه‌روایم که قربانی بلندپروازی‌های خود می‌شود. اما حالا شرایط متفاوت به نظر می‌رسد. اطلاعات بعدی، عکس‌های فیلم و اولین تریلرهایش که چیز دیگری را نشان می‌دهند. آیا اسکورسیزی در آستانه 70 سالگی، می‌تواند مسیر جدیدی را در کارنامه فیلمسازی‌اش آغاز کند یا «هوگو کابره» بر خلاف آن چه در ظاهر به نظر می‌رسد، اثری دیگر در ادامه روند آثار اخیر عمو مارتی خواهد بود؟ پاسخ هر چه باشد، اسکورسیزی در این سال‌ها ثابت کرده که تحت هر شرایطی می‌توان به او اعتماد کرد و منتظر اثر بعدی‌اش ماند.