مهم نیست نمایش عروسكی از ابداعات چه كشوری است و یا چند سال از قدمت آن می گذرد. همین كه می دانیم یكی از دو اجرای تئاتر ماسك است و شرق خاستگاه اولیه آن بوده، كافی است تا از به وجود آمدن آن به قدر كفایت لذت ببریم. آن وقت ها كه هنوز دسته بندی های تئاتری، اجرای عروسكی و تئاتر انسانی را از هم جدا نكرده بود، آدم ها در قالب موجودات خیالی و واقعی همگی چهره شان را پشت طبیعت واقعی خود پنهان می كردند و وظیفه خطیر سرگرم كردن دور و بریهایشان را از هر رده سنی به جان می خریدند.
پس از آن كه ماسك از هنرپیشه جدا شد، به بالای سر بازیگر منتقل شد و به صورت عروسك میله ای درآمد. نخست این عروسك به وسیله دست بازی داده می شد اما بعدها از دست های عروسك گردان دور شد و به وسیله نخ و ریسمان هدایت شد.
درست بعد از بلوغ این فرزند راستین هنر بود كه تئاتر عروسكی خصوصیات ویژه خود را یافت و هر كشوری با بهره گیری از آئین و منش خود، این گونه اجرا را منعكس كننده فرهنگ و تمدن خود به جهانیان تلقی كرد. شكی نیست كه عروسك تا به امروز تأثیر ویژه ای در ادبیات ما داشته است اما با تمام رسالتی كه تاكنون بر عهده این موجودات بی جان بوده، رسالتی مهم تر از نشاندن لبخند و یا پیدایش تفكر عمیق در كودك نمی توان متصور بود.
هر اتفاقی در زمینه هنر اگر به طور كاملاً رسمی پیگیری شود، جشنواره ای پشت آن است. عروسك های بی جان هم هر سال به مدت یك هفته كنار هم جمع می شوند تا روحی درون آنها دمیده شود و چیزی از اقیانوس عمیق هنر تئاتر هم نصیب كودكانی شود كه روزی در رؤیاهایشان با همین عروسك ها همذات پنداری می كردند.
حالا این جشنواره ۱۲ ساله شده است. یك سری از نمایش ها برای اولین بار است كه به صحنه می رود اما تعداد نمایش های رپرتواری نیز در این جشنواره كم نیست. اپرای عروسكی مكبث، ماكاندو، آهای كدو كجا كجا و.// از نمایش هایی هستند كه یك زمانی در جشنواره ای یا اجرای عمومی به صحنه رفته اند و حالا برای دومین بار است كه شانس خودشان را محك می زنند. كار برای بچه ها ظرایف و ویژگی های خاص خود را دارد. كودك اگر به اندازه پدر و مادرش از هنر نفس به نفس لذت نبرد، مطمئناً كمتر از آن لذت نخواهد برد. اما این گونه كارها هم مثل باقی نیاز به نقد و دیده شدن دارد.
حسن این كه بعضی از این اجراها در یك جشنواره به نمایش عموم درآمده، این است كه نقد و نظرات اهالی تئاتر عروسكی و بازتاب رسانه های مختلف باعث بالا بردن كیفیت آن آثار می شود. به عبارتی موشكافی آثار دیده شده درست مثل صافی عمل می كند و تا جای ممكن اجازه رد شدن كار های خلاقانه و بدیع را می دهد.
جشنواره تئاتر عروسكی عنوان بین المللی را به یدك می كشد. مثلاً «یوهان اشتراوس و دوشیزه دانوب» در كنار «آلیس در آینه» و «قورباغه» و «مزرعه مشدی جون» عروسك هایی از اتریش و هلند و ایتالیا و ایران را دور هم جمع كرده است.
دنیای كودكان و زبان آنها تا اندازه ای مشترك است و همین مسئله باعث می شود كه تئاتر عروسكی را هنری بی حد و مرز بدانیم اما قرار گرفتن این كشورها به عنوان رقیب، بحث مقایسه و به تبع آن برتری كیفیت را پیش می كشد. چیزی كه می توان از آن به عنوان سكوی جهشی برای تئاتر استفاده كرد.
خیمه شب بازی هم از هنرهایی است كه وامدار تئاتر است. گونه ای از نمایش ایرانی كه به دلیل شهرت و جذابیت هایش بسیاری از مردم نمایش عروسكی ایران را به آن نام می شناسند. در هنری كه چندسالی از قدمت آن می گذرد همیشه باید به نكاتی توجه كنیم. خیمه شب بازی نمایشی است كه پدران و مادران ما با آن بزرگ شده اند و روزگاری از اسباب سرگرمی آنها به شمار می آمده است. در بررسی این گونه نمایش معمولاً به دو نكته اشاره می شود: حفظ آنچه كه داریم و تلاش برای دستیابی آنچه می خواهیم داشته باشیم. نكته اول به مراتب از اهمیت بیشتری برخوردار است.
با تمركز باید پیدا كنیم در نمایش خیمه شب بازی سال ها پیش چه اتفاقی می افتاد كه تماشاچی (بزرگ و كوچك) آنچنان به صندلی هایشان می چسبیدند كه گمان می رفت خیال دل كندن از سالن و دیدن عروسك های رقصان را ندارند.
این هنر امروز به واسطه ورود بسیاری از سرگرمی های نو و بدیع تا حد زیادی درحاشیه قرار گرفته است. وجود دو نمایش خیمه شب بازی در دوازدهمین جشنواره تئاتر عروسكی تهران - مبارك به منزله قطره آبی در بیابان تئاتر عروسكی به شمار می آید.
امسال این جشنواره دو نمایش خیمه شب بازی «گل باقالی فرزند نمونه» به كارگردانی بهناز مهدیخواه و «مبارك و دیو سفید» به كارگردانی جواد تولمی را در دل خود دارد. ظاهراً قرار است مهدیخواه نمایش خود را در بخش نمایش های خیابانی اجرا كند. حالا كه دیگر تفریحات مدرن بساط حركات عروسك های دست و پا چوبی را در قهوه خانه ها و كافه های مختلف شهر برچیده بهتر است متوسل شویم به این شش روز جشنواره و اجراهایی كه خاطرات خوبمان را دوباره در كافه شهرداری (تئاتر شهر) از نو زنده كند.
اینها كافی نیست. این كه از ۳۶۵ روز سال ۶ روز را اختصاص دهیم به جاندار كردن عروسك هایمان و خودمان را به این لذت بردن های كوتاه راضی كنیم، مطمئناً وجدان هیچ كدام مان آرام و قرار نمی گیرد. بی انصافی است اگر بگوییم كه برای بهتر شدن تئاتر عروسكی تنها به این جشنواره های سالانه اكتفا كرده ایم اما حالاحالاها جای كار دارد. برپایی كارگاه های تخصصی و آشنا كردن بچه ها با این هنر از سنین پائین را می شود از كارهای مؤثر در این حوزه دانست. در سال های نه چندان دور شاهد كارهای متفاوت و جدیدی از افرادی چون غریب پور، برومند، طهماسب و.// بودیم. آن وقت ها كوچك ترین جایی در بزرگ ترین سالن شهر پیدا نمی شد. این روزها خانواده عروسكی دوباره دست به دست هم داده اند تا بهترین خاطرات را در ۶ روز جشنواره بین المللی تئاتر عروسكی مبارك در دنیای كودكان حكاكی كنند.
یادمان نرود حالا دیگر عمق خنده بچه هایمان با طول عمر عروسك ها برابری كند.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: www.aftab.ir
