حال بیم آن می‌رود به رغم تلاش‌هایی كه در زمان طاها هاشمی انجام شده مدیران بعدی فرصت پیش آمده را مغتنم نشمارند و تنها كشتی كشف شده از دوران تاریخی...

 
 
 كشتی ساسانی خیلی اتفاقی پیدا شد. تعدادی از ماهیگیران محلی در نزدیكی سیراف، تور ماهیگیری خود (گرگورهای محلی) را در دل آب‌های شناور خلیج فارس رها كرده بودند و پس از مدتی مقداری سفال بالا كشیدند و این آغاز ماجرای كشف كشتی‌ای است كه دست‌كم 1700 سال در اعماق خلیج‌‌ فارس لنگر گرفته است‌.
 در حالی كه پیش از این تصور می‌شد با انعقاد تفاهم‌نامه میان هیات باستان‌شناسان یونانی و پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری كشور، كشتی ساسانی غرق شده در خلیج ‌فارس همراه محموله آن بیرون كشیده می‌شود و سندی دیگر را برای اثبات تعلق خلیج‌فارس به ایرانیان از هزاره‌ های قبل، پیش روی جهانیان قرار می‌دهد اما با بی ‌پاسخ ماندن پیشنهاد پژوهشگاه از سوی یونانیان و استعفای طاها هاشمی، رئیس اسبق این پژوهشگاه ، بیم آن می‌رود كه عملیات بیرون كشیدن این كشتی با انتصاب مدیر جدید یا در پیچ و خم دیوان‌سالاری مدیران بعدی، به فراموشی سپرده شود.با توجه به هجوم كشورهای عربی برای تسلط روی خلیج‌فارس و به كار بردن نام جعلی خلیج عربی، به طور یقین بیرون كشیدن این كشتی در امور بین‌المللی اهمیت بسزایی دارد؛ همچنین وجود هیات باستان‌شناسی یونان نیز راه را برای هر گونه پیشداوری درباره نتایج مطالعات می‌بندد. كشورهای حوزه خلیج‌فارس كه تلاش بسیاری برای ورود نام خلیج عربی به نقشه‌ها و كتاب‌های جغرافیا و تاریخی در چند سال اخیر انجام دادند با كشف كتیبه خارك، تلاش‌های بسیاری برای جعلی نشان دادن این كتیبه به كار بردند و بارها اعلام كردند ایران برای اثبات ادعا‌های خود اقدام به جعل این كتیبه كرده است.
به رغم حساسیت و تلاش كشورهای حوزه خلیج‌فارس، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بوشهر كتیبه را به حال خود رها كرد تا در نهایت به وسیله افرادی ناشناس تخریب و خیال تمامی همسایگان حوزه خلیج‌فارس از این بابت راحت شود.

قراردادی كه به انجام نرسید

اما سازمان میراث فرهنگی در زمان تصدی امور پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری كشور توسط طاها هاشمی تلاش‌های بسیاری كرد تا بتواند كشتی را از دل خلیج‌فارس بیرون بكشد، ولی با یك شركت خصوصی كه با تهیه فیلمی از وجود این كشتی در دل خلیج‌فارس توجه همه را به اعماق دریا جلب كرده بود، به توافق نرسید.
از سوی دیگر تلاش‌های شركت نفتی پارس جنوبی كه براساس بند 9، 10 و 11 توافقنامه میان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با این شركت موافقت كرده بود با ایجاد یك پایگاه تحقیقاتی در خلیج فارس باستان‌شناسی زیرآب را پوشش بدهد، راه به جایی نبرد.
در نهایت سازمان میراث فرهنگی با توجه به جوان بودن باستان‌شناسی زیر آب كشور و لزوم وجود تجهیزات پیشرفته برای انجام چنین امر خطیری، با یونانیان كه دارای تجربه بسیاری در زمینه باستان‌شناسی زیرآب هستند، وارد گفتگو شد.
طاها هاشمی در سفری به یونان، تجهیزات تیم باستان‌شناسی زیر آب این كشور را مورد بررسی قرارداد و هیاتی از باستان‌شناسان یونان را به تهران كشاند كه به امضای تفاهم‌نامه‌ای میان این دو گروه منجر شد، اما در نهایت هیچ اتفاقی نیفتاد البته سازمان میراث فرهنگی اوایل سال جدید یك توافقنامه‌ای را با مركز اقیانوس‌شناسی ایران برای مشاركت در این عملیات پژوهشی به امضا رساند كه آن هم تاكنون نتیجه‌ای در بر نداشته است.
در نهایت با استعفای سیدطاها هاشمی بیم آن وجود دارد كه برنامه بیرون كشیدن این كشتی از عمق خلیج‌فارس هم به سرنوشت برنامه‌های دیگری چون ایجاد نمایشگاه دائمی بین‌المللی در روستای خورانق یزد، ایجاد مركز بین‌المللی خشت خام در شهر میبد و... دچار شود.

ترس از گذشته‌

از سوی دیگر با توجه به این ‌كه 90 درصد آثار تاریخی كشور خشتی و در معرض تخریب قرار دارند و بویژه پس از زلزله سهمگین بم كه به تخریب كامل این شهر و ارگ باستانی‌اش منجر شد، حساسیت‌ها نسبت به آثار خشتی بیشتر شد بنابراین 5 سال پیش و در جریان نهمین كنفرانس بین‌المللی مطالعه و حفاظت معماری خشتی در یزد، پیشنهاد ایجاد یك مركز تحقیقات بین‌المللی خشت خام در ایران داده شد كه با استقبال استانلی پرایس، رئیس مركز بین‌المللی مطالعه حفظ و مرمت اموال فرهنگی (ایكروم) و مایكل پت زل، رئیس شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی (ایكوموس) روبه‌رو شد.
پس از آن تلاش‌های بسیاری انجام شد تا بتوان با استفاده از توان علمی پژوهشگران ایرانی و جهانی برنامه‌ای برای نگهداری آثار خشتی كشور اندیشیده شود و ایران منبعی برای صدور این تجربیات به كشورهای خاورمیانه كه اكثرا دارای آثار خشتی هستند، بشود؛ اما با روی كارآمدن مدیران جدید، این برنامه هم به بایگانی سازمان میراث فرهنگی سپرده شد.
حال بیم آن می‌رود به رغم تلاش‌هایی كه در زمان طاها هاشمی انجام شده مدیران بعدی فرصت پیش آمده را مغتنم نشمارند و تنها كشتی كشف شده از دوران تاریخی كه باستان‌شناسان آن را متعلق به دوره ساسانی می‌دانند، برای همیشه در اعماق خلیج‌فارس و در آب‌های سیراف به دست سرد فراموشی سپرده شود و فرصت بازگشایی رازهایی از كشور باستانی هزار و یك شب از دست برود.
آغاز ماجرا
كشتی ساسانی خیلی اتفاقی پیدا شد. تعدادی از ماهیگیران محلی در نزدیكی سیراف، تور ماهیگیری خود (گرگورهای محلی) را در دل آب‌های شناور خلیج‌فارس رها كرده بودند و پس از مدتی مقداری سفال بالا كشیدند و این آغاز ماجرای كشف كشتی‌ای است كه دست‌كم 1700 سال در اعماق خلیج‌‌ فارس لنگر گرفته است.
پس از این اتفاق، خبر توسط محلی‌ها به مسوولان می‌رسد و یك شركت با استفاده از تجهیزات مدرن، فیلم بسیار كوتاهی در حدود 7 تا 8 دقیقه از این كشتی و محموله آن را تهیه كرد كه به موج بسیار بزرگی در رسانه‌های خبری كشور تبدیل شد و تلاش‌های بسیاری از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بوشهر و شركت پارس جنوبی برای بیرون كشیدن این كشتی انجام گرفت، اما مشكل مالی و نبود امكانات لازم، اجازه رسیدن به ماهی مقصود را نداد.
حسین توفیقیان، كه از همان ابتدای كشف این كشتی وارد مساله شده بود، كشف تنها كشتی تاریخی كشور را آغازی برای وارد شدن به تاریخ دریانوردی كشور و نقطه اوجی برای باستان شناسی زیر آب می‌داند.
به گفته وی، تاریخ دقیق ساخت این كشتی مشخص نیست و باستان شناسان بین اشكانی یا ساسانی بودن این كشتی شك دارند، اما وجود مقدار بسیاری خمره سفالی به نام آمفرا (خمره‌های اژدری شكلی كه در تجارت برای حمل مایعات با ارزش استفاده می‌شد) باعث شده كفه ساسانی بودن كشتی سنگین شود.
یك مساله دیگر نیز ساسانی بودن كشتی را پررنگ‌تر می‌كند و آن مهارت ایرانیان در صنعت دریانوردی و رونق كشتیرانی در دوره ساسانی یعنی 1700 سال پیش است.
توفیقیان مطالعه روی این كشتی را نخستین گام مهم برای شناسایی تاریخ دریانوردی كشور دانست كه داده‌های بسیار زیادی در زمینه دریانوردی، مسیر‌های تجارت، كالا‌های تجاری و شیوه ساخت كشتی‌های تجاری در دوره‌های تاریخی در اختیار پژوهشگران می‌گذارد.
وی در صورت وقوع مطالعات باستان شناسی زیر آب برای بیرون كشیدن این كشتی، نخستین‌ گام این عملیات را مطالعه و مستندنگاری كشتی زیر دریا و در عمق 70 متری خلیج‌فارس می‌داند و پس از آن باید آرام آرام كشتی را با روش‌های علمی و با استفاده از جدیدترین تجهیزات بیرون كشید و مطالعه را خارج از دریا ادامه داد.
همچنین به گفته توفیقیان، از وقوع نخستین مطالعات باستان‌شناسی زیر آب نزدیك به یكصد سال می‌گذرد، اما اگر بخواهیم نگاهی علمی به آن داشته باشیم باید باستان‌شناسی علمی را 50 ساله دانست كه بر همین اساس و نگاهی دقیق به آنچه در كشور ما انجام شده، كشو ما در این زمینه نیم قرن از دیگر كشورها عقب‌مانده است.
هر چند بیرون كشیدن كشتی ساسانی تنها به تقویت باستان‌شناسی زیر آب كمك نمی‌كند، بلكه مدرك انكارناپذیری از تعلق خلیج نیگون فارس را به كشورمان پیش روی جهانیان می‌نهد.
در روزهای نخست وقوع این ماجرا، موج خبری كشف این كشتی سازمان‌ها و نهادهای مختلفی را كه به دلایل متفاوت به خلیج‌فارس و میراث فرهنگی وصل بودند به دل ماجرا كشاند تا افتخار بیرون كشیدن این كشتی را به نام خود ثبت كنند، اما این موج زودتر از آنچه تصور می‌شد فرونشست و كشتی ساسانی یك بار دیگر پس از1700 سال دوباره در دل خلیج‌فارس غرق شد.
 
 
خبر مرتبط:
كشف درفش استخوانی و آسیاب آبی در بیستون
 
 
 
 
 گردآورى: گروه فرهنگ و هنر سيمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: جام جم آنلاين