نمایشگاه «آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» از ۱۷ تا ۳۰ آذر ماه در نگارخانه های مؤسسه فرهنگی/ هنری صبا (خیال، صبا، ملی و آینه) برگزار شد. برپایی این نمایشگاه در آستانه میلاد حضرت مسیح(ع) میتوانست زمان خوبی برای جبران تأخیر دوساله در برپایی آن از هنگام قرار گرفتن این نمایشگاه در برنامه های فرهنگستان هنر باشد. «سروژ بارسقیان» دبیر بخش نقاشی این نمایشگاه میگوید: «حدود یك سال قبل از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره این نمایشگاه با من تماس گرفتند تا آنكه هشت ماه پیش از طرف فرهنگستان هنر و با تماسهایی كاملاً دوستانه، از من خواستند با این نمایشگاه همكاری كنم».
این نمایشگاه با نمایش نزدیك به ۶۰۰ اثر نقاشی و عكس، تلاش داشت تا به معرفی و مرور شش دهه دستاوردهای هنر معاصر ارامنه ایران بپردازد كه این امر با همكاری موزه هنرهای معاصر تهران، مجموعه فرهنگی/ تاریخی سعدآباد، نگارخانه لازار و چندین مجموعه دار خصوصی دیگر، میسر شد. در بخش نقاشی بیش از ۳۰۰ اثر از هنرمندان شاخص و همچنین خیل كثیری از جوانان نقاش و در بخش عكس ۲۳۰ اثر از ۴۹ عكاس به نمایش درآمد.
بی شك برای آنان كه به تاریخ تحولات هنرهای معاصر ایران علاقه مندند، بررسی آثار هنرمندان ارمنی اهمیت خاصی دارد. بسیاری از پدیده های نو هنرمندان ارامنه كه نزدیكی هایی با فرهنگ اروپایی داشتند، به ایرانیان معرفی شد. عكاسی در دوره قاجار توسط عكاسان ارمنی به كار گرفته شد و در ایران رواج یافت. اولین مدرس عكاسی مدرسه دارالفنون، «ژزف پاپازیان» از ارامنه شهر وان بود. عكاسانی چون «آنتوان سوروگین» و «استپان استپانیان» هم نقش عمده ای در عكاسی آن عصر داشتند. «یوسف خان عكاس»، عكاس باشی مخصوص ناصرالدین شاه، نیز ارمنی بود. از عكاسان كه بگذریم، معماری مدرن ایرانی در دهه ۱۰ و ۲۰ شمسی توسط معماران ارمنی كه تحصیلات خود را در كشورهای اروپایی انجام داده بودند، متداول شد. كاخ دادگستری، وزارت امور خارجه، كاخ سعدآباد، عمارت اصلی بانك سپه، اولین ایستگاه رادیو و ساختمانهای دیگری در این زمان توسط معمارانی چون وارطان هوانسیان، پل آبكار، گابریل گوركیان ساخته شد. جالب است بدانیم، دو بنای تالار رودكی (تالار وحدت كنونی) و حسینیه ارشاد نیز توسط «یوگنیا آفتاندلیان» ساخته شده است.
پیشتر سهراب هادی، نماینده فرهنگستان در «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» به خبرنگار خبرگزاری شبستان اعلام كرده بود كه: «فرهنگستان هنر در موقعیت نگاه به هنر اقوامی مانند هنرمندان نوگرای كرد، لر، آذری و مازندرانی، این بار سعی دارد هنر هنرمندان ارامنه را در معرض دید عموم قرار دهد»، اما آیا می توان ارامنه را یكی از اقوام مستقل ایرانی به شمار آورد؟ بسیاری از ارامنه در شهرهای مختلف ایران نظیر اصفهان، تبریز و بروجرد به دنیا آمده اند. بررسی آثار این هنرمندان نشان می دهد ضمن اینكه نوعی سلیقه تصویری خاص بر آنان غالب است، دلبستگی های خاصی به نقاشی و نگارگری ایرانی و هنرهای بومی در آنها دیده می شود. به عبارت دیگر، آثار هنرمندان ارامنه ایران، تا حدودی با آثار هنرمندان كشور ارمنستان متفاوت است. به عنوان مثال، آثار هنرمند نوگرا و چهره شاخص هنر معاصر ایران،«ماركو گریگوریان» با سنتهای ایرانی پیوستگی های نزدیكی دارد. اوست كه برای اولین بار خاك ایران را دستمایه آثارش قرار می دهد و آثار كاهگلی خود را به وجود می آورد و یا نقاشان مكتب اصیل قهوه خانه را معرفی و آثار آنان را احیا می كند.
در میان نقاشان ارمنی، دو جریان تاریخی را می توان پی گرفت. نخست مكتب نقاشان آبرنگ اصفهان (پس از جنگ جهانی دوم) و جریان دیگر، نقاشانی كه در جریان هنر نوگرای ایران در هفتاد سال اخیر، سهیم بوده اند.
نقاشان مكتب آبرنگ اصفهان یا همان «نقاشان جلفای نو»، آن گروه از هنرمندانی هستند كه در شهر اصفهان و عمدتاً محله جلفا (كه محل اقامت ارامنه است) نوعی منظره نگاری را رواج دادند كه معمولاً در فضای آزاد (و نه در كارگاه نقاش) انجام می شد. ثبت خصایص بومی ایران و مناظر و ابنیه تاریخی آن، از مهمترین ویژگیهای آثار این نقاشان بود. از برجسته ترین نقاشان این مكتب می توان از «سمبات كیورقیان»، «میشا شهبازیان» و «یرواند نهاپتیان» یاد كرد. این نقاشان گرچه از چهره های شاخص نقاشی ایران به شمار می روند، اما همچنان تأثیر شیوه آبرنگ كاران انگلیسی را می توان در كارشان تشخیص داد. همین جا باید به عنوان نادرست «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» اشاره كرد. بسیاری از آثار به نمایش درآمده در این نمایشگاه، هیچ ارتباطی با هنر نوگرا ندارند كه از آن جمله نقاشیهای كلاسیك، همین آبرنگ های مكتب اصفهان و یا نگارگریهای متأثر از مكتب صفوی را می توان نام برد. بهتر بود نام این نمایشگاه «آثار هنرمندان نوگرا و معاصر ارامنه ایران» می بود، ضمن اینكه بسیاری از هنرمندان نوگرا كه در این نمایشگاه آثارشان به تماشا درآمده بود، دیگر «معاصر» نیستند.
در بررسی هنر نوگرای ایران كه از دهه ۱۳۲۰ آغاز می شود، همواره هنرمندان ارمنی حضوری پررنگ و تأثیرگذار داشته اند. به عنوان نمونه، در اولین بی ینال تهران كه به همت «ماركو گریگوریان»در سال ۱۳۳۷ برگزار شد، حدود یك سوم شركت كنندگان را هنرمندان ارمنی تشكیل می دادند كه از این میان برخی چهره ها همچون «ماركو گریگوریان» و «سیراك ملكنیان» بعدها با جدیت كار را پی گرفتند و از بسیاری نیز دیگر نامی شنیده نشد. تماشای دوباره برخی از آثار این هنرمندان شاخص نوگرای ارمنی، مهمترین هدف «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» می توانست باشد كه متأسفانه به شكل نامناسبی تنها در دو، سه تالار به نمایش گذاشته شده بودند، آن هم با اطلاعات غلط و ناقص آثار كه امری عادی و مرسوم در تمامی نمایشگاه های سالهای اخیر مراكز دولتی شده است!
ماركو گریگوریان، سیراك ملكنیان، سروژ بارسقیان، سركیس زاكاریان (واسپور)، واحه مرادیان، ستراك نظریان، سونیا بالاسانیان، گارنیك در هاكوپیان، هراچ كاراپتیان، سرژ آواكیان، ادمان آیوازیان، الیك قازاریان، ماركار قارابگیان، سیمون آیوازیان و هاكوپ وارطانیان از هنرمندان شناخته شده تر در بخش نقاشی این نمایشگاه بودند. همچنین، آثاری از «هارطون (آرتوش) میناسیان» نقاش دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰، «لئونی تاشچیان» یكی از نخستین زنان نقاش خاورمیانه نیز در بخش نقاشی به چشم می خورد. شانزده اثر «آندره سوروگین» (ملقب به درویش) از شاهنامه فردوسی در پرده های بزرگ با رویكردی نوگرایانه بسیار تماشایی بود. به گفته دبیر نمایشگاه از هنرمندان نقاش قدیمی ارمنی آثار «آرشالوس آقایان» در دسترس نبوده و جای آثار وی در نمایشگاه خالی است.
ثبت تلفظ اسامی این هنرمندان اغلب محل اختلاف هنرشناسان و نویسندگان تاریخ هنر بوده است. این نمایشگاه فرصت خوبی بود كه با همكاری دبیران ارمنی زبان نمایشگاه، ثبت دقیقی از تلفظ اسامی آنان ارائه می شد كه متأسفانه این اختلاف سلیقه ها در برچسب اطلاعات اثر، زندگی نامه برخی هنرمندان و حتی اخبار منعكس شده در مطبوعات و رسانه ها به چشم می خورد.
به نظر می رسید در بخش عكاسی، بیشتر به ارزشهای هنری آثار توجه شده است؛ اما همچنان در این بخش هم، اطلاق عنوان نوگرا به برخی آثار، بی معنا به نظر می رسید. «آرمان استپانیان» دبیر بخش عكاسی، در گفتگویی با مركز خبری امید گفته بود: «در بخش عكس این نمایشگاه، یك دوره بیش از شصت ساله، از دهه ۲۰ به بعد، به نمایش گذاشته شده و در انتخاب این آثار، كیفیت زیبایی شناسانه آنها به دقت لحاظ شده است». وی ارائه آثاری از پیشكسوتان عكاسی ایران همچون «واحه ترپانچیان»، «نیكول فریدنی» و «سیمون آیوازیان» را از ویژگی های قابل توجه این نمایشگاه دانسته و تأكید كرده بود: «آثار ترپانچیان و فریدنی، تصویری از تهران و ایران قدیم را به نمایش گذاشته كه مجموعه ای بسیار نفیس و ماندگار است». گرایشهای عكاسی طبیعت، ورزشی، مستند، خبری، خلاقه و ... در كنار هم، در این بخش از نمایشگاه به تماشا گذاشته شده بود. نامهایی همچون آلفرد یعقوب زاده، نیكول فریدنی، سیمون آیوازیان، واحه ترپانچیان، آرمان استپانیان و آرموند آیوازیان در این بخش به چشم می خورد.
امروزه آلفرد یعقوب زاده، یكی از عكاسان نام آشنای ایرانی در عرصه بین المللی است كه با موضوع هایی چون انقلاب، جنگ تحمیلی و فلسطین شناخته شده است. به گفته آرمان استپانیان فراهم آوردن مقدمات و گردآوری و چاپ عكسهای نمایشگاه، حدود شش ماه وقت برده است.
شایان ذكر است، در خبرها از «لیلیت تریان» استاد دانشگاه و مجسمه ساز قدیمی ارمنی به عنوان دبیر سنی و افتخاری نمایشگاه نام برده شده بود.
«نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» می توانست یكی از نقاط مهم در شناسایی تاریخ هنرهای معاصر ایران باشد كه همچون بیشتر نمایشگاه های موضوعی در این چند سال اخیر كه از سوی مراكز دولتی متولی هنر برگزار شده است، بی هیچ پژوهش و نگاه عمیقی به موضوع برگزار شد. این نگاه سطحی به موضوعات را می توان در عدم انتشار بروشور، كتاب یا اقلام چاپی دیگری دانست. حتی زندگینامه برخی از هنرمندان پیشگام یا پیشكسوت عیناً از كتاب «دانشنامه ارامنه ایران» (تألیف ژانت لازاریان) برداشته شده و به صورت برگه هایی در كنار آثار آنان نصب شده بود. این كتاب در سال ۱۳۸۲ منتشر شده و از آن زمان تا تاریخ حاضر، چندین تن از هنرمندان این مجموعه درگذشته اند كه هیچ یك از این گونه تغییرات، در بیوگرافی های نصب شده در این نمایشگاه اعمال نشده بود. برگزاری «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» فرصتی ارزشمند برای شناساندن این چهره های غبار گرفته هنر ارامنه این مرز و بوم بود كه از دست رفت.
این نمایشگاه با نمایش نزدیك به ۶۰۰ اثر نقاشی و عكس، تلاش داشت تا به معرفی و مرور شش دهه دستاوردهای هنر معاصر ارامنه ایران بپردازد كه این امر با همكاری موزه هنرهای معاصر تهران، مجموعه فرهنگی/ تاریخی سعدآباد، نگارخانه لازار و چندین مجموعه دار خصوصی دیگر، میسر شد. در بخش نقاشی بیش از ۳۰۰ اثر از هنرمندان شاخص و همچنین خیل كثیری از جوانان نقاش و در بخش عكس ۲۳۰ اثر از ۴۹ عكاس به نمایش درآمد.
بی شك برای آنان كه به تاریخ تحولات هنرهای معاصر ایران علاقه مندند، بررسی آثار هنرمندان ارمنی اهمیت خاصی دارد. بسیاری از پدیده های نو هنرمندان ارامنه كه نزدیكی هایی با فرهنگ اروپایی داشتند، به ایرانیان معرفی شد. عكاسی در دوره قاجار توسط عكاسان ارمنی به كار گرفته شد و در ایران رواج یافت. اولین مدرس عكاسی مدرسه دارالفنون، «ژزف پاپازیان» از ارامنه شهر وان بود. عكاسانی چون «آنتوان سوروگین» و «استپان استپانیان» هم نقش عمده ای در عكاسی آن عصر داشتند. «یوسف خان عكاس»، عكاس باشی مخصوص ناصرالدین شاه، نیز ارمنی بود. از عكاسان كه بگذریم، معماری مدرن ایرانی در دهه ۱۰ و ۲۰ شمسی توسط معماران ارمنی كه تحصیلات خود را در كشورهای اروپایی انجام داده بودند، متداول شد. كاخ دادگستری، وزارت امور خارجه، كاخ سعدآباد، عمارت اصلی بانك سپه، اولین ایستگاه رادیو و ساختمانهای دیگری در این زمان توسط معمارانی چون وارطان هوانسیان، پل آبكار، گابریل گوركیان ساخته شد. جالب است بدانیم، دو بنای تالار رودكی (تالار وحدت كنونی) و حسینیه ارشاد نیز توسط «یوگنیا آفتاندلیان» ساخته شده است.
پیشتر سهراب هادی، نماینده فرهنگستان در «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» به خبرنگار خبرگزاری شبستان اعلام كرده بود كه: «فرهنگستان هنر در موقعیت نگاه به هنر اقوامی مانند هنرمندان نوگرای كرد، لر، آذری و مازندرانی، این بار سعی دارد هنر هنرمندان ارامنه را در معرض دید عموم قرار دهد»، اما آیا می توان ارامنه را یكی از اقوام مستقل ایرانی به شمار آورد؟ بسیاری از ارامنه در شهرهای مختلف ایران نظیر اصفهان، تبریز و بروجرد به دنیا آمده اند. بررسی آثار این هنرمندان نشان می دهد ضمن اینكه نوعی سلیقه تصویری خاص بر آنان غالب است، دلبستگی های خاصی به نقاشی و نگارگری ایرانی و هنرهای بومی در آنها دیده می شود. به عبارت دیگر، آثار هنرمندان ارامنه ایران، تا حدودی با آثار هنرمندان كشور ارمنستان متفاوت است. به عنوان مثال، آثار هنرمند نوگرا و چهره شاخص هنر معاصر ایران،«ماركو گریگوریان» با سنتهای ایرانی پیوستگی های نزدیكی دارد. اوست كه برای اولین بار خاك ایران را دستمایه آثارش قرار می دهد و آثار كاهگلی خود را به وجود می آورد و یا نقاشان مكتب اصیل قهوه خانه را معرفی و آثار آنان را احیا می كند.
در میان نقاشان ارمنی، دو جریان تاریخی را می توان پی گرفت. نخست مكتب نقاشان آبرنگ اصفهان (پس از جنگ جهانی دوم) و جریان دیگر، نقاشانی كه در جریان هنر نوگرای ایران در هفتاد سال اخیر، سهیم بوده اند.
نقاشان مكتب آبرنگ اصفهان یا همان «نقاشان جلفای نو»، آن گروه از هنرمندانی هستند كه در شهر اصفهان و عمدتاً محله جلفا (كه محل اقامت ارامنه است) نوعی منظره نگاری را رواج دادند كه معمولاً در فضای آزاد (و نه در كارگاه نقاش) انجام می شد. ثبت خصایص بومی ایران و مناظر و ابنیه تاریخی آن، از مهمترین ویژگیهای آثار این نقاشان بود. از برجسته ترین نقاشان این مكتب می توان از «سمبات كیورقیان»، «میشا شهبازیان» و «یرواند نهاپتیان» یاد كرد. این نقاشان گرچه از چهره های شاخص نقاشی ایران به شمار می روند، اما همچنان تأثیر شیوه آبرنگ كاران انگلیسی را می توان در كارشان تشخیص داد. همین جا باید به عنوان نادرست «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» اشاره كرد. بسیاری از آثار به نمایش درآمده در این نمایشگاه، هیچ ارتباطی با هنر نوگرا ندارند كه از آن جمله نقاشیهای كلاسیك، همین آبرنگ های مكتب اصفهان و یا نگارگریهای متأثر از مكتب صفوی را می توان نام برد. بهتر بود نام این نمایشگاه «آثار هنرمندان نوگرا و معاصر ارامنه ایران» می بود، ضمن اینكه بسیاری از هنرمندان نوگرا كه در این نمایشگاه آثارشان به تماشا درآمده بود، دیگر «معاصر» نیستند.
در بررسی هنر نوگرای ایران كه از دهه ۱۳۲۰ آغاز می شود، همواره هنرمندان ارمنی حضوری پررنگ و تأثیرگذار داشته اند. به عنوان نمونه، در اولین بی ینال تهران كه به همت «ماركو گریگوریان»در سال ۱۳۳۷ برگزار شد، حدود یك سوم شركت كنندگان را هنرمندان ارمنی تشكیل می دادند كه از این میان برخی چهره ها همچون «ماركو گریگوریان» و «سیراك ملكنیان» بعدها با جدیت كار را پی گرفتند و از بسیاری نیز دیگر نامی شنیده نشد. تماشای دوباره برخی از آثار این هنرمندان شاخص نوگرای ارمنی، مهمترین هدف «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» می توانست باشد كه متأسفانه به شكل نامناسبی تنها در دو، سه تالار به نمایش گذاشته شده بودند، آن هم با اطلاعات غلط و ناقص آثار كه امری عادی و مرسوم در تمامی نمایشگاه های سالهای اخیر مراكز دولتی شده است!
ماركو گریگوریان، سیراك ملكنیان، سروژ بارسقیان، سركیس زاكاریان (واسپور)، واحه مرادیان، ستراك نظریان، سونیا بالاسانیان، گارنیك در هاكوپیان، هراچ كاراپتیان، سرژ آواكیان، ادمان آیوازیان، الیك قازاریان، ماركار قارابگیان، سیمون آیوازیان و هاكوپ وارطانیان از هنرمندان شناخته شده تر در بخش نقاشی این نمایشگاه بودند. همچنین، آثاری از «هارطون (آرتوش) میناسیان» نقاش دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰، «لئونی تاشچیان» یكی از نخستین زنان نقاش خاورمیانه نیز در بخش نقاشی به چشم می خورد. شانزده اثر «آندره سوروگین» (ملقب به درویش) از شاهنامه فردوسی در پرده های بزرگ با رویكردی نوگرایانه بسیار تماشایی بود. به گفته دبیر نمایشگاه از هنرمندان نقاش قدیمی ارمنی آثار «آرشالوس آقایان» در دسترس نبوده و جای آثار وی در نمایشگاه خالی است.
ثبت تلفظ اسامی این هنرمندان اغلب محل اختلاف هنرشناسان و نویسندگان تاریخ هنر بوده است. این نمایشگاه فرصت خوبی بود كه با همكاری دبیران ارمنی زبان نمایشگاه، ثبت دقیقی از تلفظ اسامی آنان ارائه می شد كه متأسفانه این اختلاف سلیقه ها در برچسب اطلاعات اثر، زندگی نامه برخی هنرمندان و حتی اخبار منعكس شده در مطبوعات و رسانه ها به چشم می خورد.
به نظر می رسید در بخش عكاسی، بیشتر به ارزشهای هنری آثار توجه شده است؛ اما همچنان در این بخش هم، اطلاق عنوان نوگرا به برخی آثار، بی معنا به نظر می رسید. «آرمان استپانیان» دبیر بخش عكاسی، در گفتگویی با مركز خبری امید گفته بود: «در بخش عكس این نمایشگاه، یك دوره بیش از شصت ساله، از دهه ۲۰ به بعد، به نمایش گذاشته شده و در انتخاب این آثار، كیفیت زیبایی شناسانه آنها به دقت لحاظ شده است». وی ارائه آثاری از پیشكسوتان عكاسی ایران همچون «واحه ترپانچیان»، «نیكول فریدنی» و «سیمون آیوازیان» را از ویژگی های قابل توجه این نمایشگاه دانسته و تأكید كرده بود: «آثار ترپانچیان و فریدنی، تصویری از تهران و ایران قدیم را به نمایش گذاشته كه مجموعه ای بسیار نفیس و ماندگار است». گرایشهای عكاسی طبیعت، ورزشی، مستند، خبری، خلاقه و ... در كنار هم، در این بخش از نمایشگاه به تماشا گذاشته شده بود. نامهایی همچون آلفرد یعقوب زاده، نیكول فریدنی، سیمون آیوازیان، واحه ترپانچیان، آرمان استپانیان و آرموند آیوازیان در این بخش به چشم می خورد.
امروزه آلفرد یعقوب زاده، یكی از عكاسان نام آشنای ایرانی در عرصه بین المللی است كه با موضوع هایی چون انقلاب، جنگ تحمیلی و فلسطین شناخته شده است. به گفته آرمان استپانیان فراهم آوردن مقدمات و گردآوری و چاپ عكسهای نمایشگاه، حدود شش ماه وقت برده است.
شایان ذكر است، در خبرها از «لیلیت تریان» استاد دانشگاه و مجسمه ساز قدیمی ارمنی به عنوان دبیر سنی و افتخاری نمایشگاه نام برده شده بود.
«نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» می توانست یكی از نقاط مهم در شناسایی تاریخ هنرهای معاصر ایران باشد كه همچون بیشتر نمایشگاه های موضوعی در این چند سال اخیر كه از سوی مراكز دولتی متولی هنر برگزار شده است، بی هیچ پژوهش و نگاه عمیقی به موضوع برگزار شد. این نگاه سطحی به موضوعات را می توان در عدم انتشار بروشور، كتاب یا اقلام چاپی دیگری دانست. حتی زندگینامه برخی از هنرمندان پیشگام یا پیشكسوت عیناً از كتاب «دانشنامه ارامنه ایران» (تألیف ژانت لازاریان) برداشته شده و به صورت برگه هایی در كنار آثار آنان نصب شده بود. این كتاب در سال ۱۳۸۲ منتشر شده و از آن زمان تا تاریخ حاضر، چندین تن از هنرمندان این مجموعه درگذشته اند كه هیچ یك از این گونه تغییرات، در بیوگرافی های نصب شده در این نمایشگاه اعمال نشده بود. برگزاری «نمایشگاه آثار هنرمندان نوگرای معاصر ارامنه ایران» فرصتی ارزشمند برای شناساندن این چهره های غبار گرفته هنر ارامنه این مرز و بوم بود كه از دست رفت.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: aftab.ir
