علیرضا قزوه كه به سرینگر كشمیر سفر و از آرامگاه شاعران ایرانی دیدار كرده، در گزارشی نوشته است: متأسفانه مردم كشمیر این شاعران بزرگ زبان فارسی را فراموش كردهاند و در این فراموشی البته استادان زبان فارسی و دپارتمان آن و بسیاری دیگر از جمله خود ما نیز مقصریم.
متن كامل سفرنامه قزوه، شاعر و مدیر مركز تحقیقات زبان فارسی دهلینو، به این شرح است:
یازدهم و دوازدهم فروردین سال 1388 فرصتی فراهم شد تا سفری به سرینگر كشمیر داشته باشم. هدف من از سفر دیدن قبر شاعران ایرانی در كشمیر بود. شاعرانی چون طالب آملی، كلیم كاشانی، سلیم تهرانی، قدسی مشهدی و طغرای مشهدی كه از شاعران بنام سبك هندی هستند و جز طالب كه در دوره جهانگیر مقام ملكالشعرایی داشت، بقیه بیشتر در دوره شاه جهان (پسر جهانگیر) میزیستند و در این میان كلیم كاشانی ملك الشعرای عصر خود در دربار شاه جهان بود و شاعرانی چون قدسی مشهدی و سلیم تهرانی نیز از اعتبار و جایگاه ویژهای برخوردار بودند. در این میان شهرت كلیم تا حدی ست كه اگر بخواهیم برای سبك هندی تنها سه نماینده جدی معرفی كنیم ناچار از معرفی نام این شاعر در كنار نام صائب و بیدل هستیم.
نكته قابل تأمل آن است كه قبر این شاعران در وضعیت بسیار اسفباری قرار داشت و حتی باید اعتراف كنم كه نه تنها برای مردم و عوام شهر كشمیر كه حتی بر بسیاری از خواص نیز جای قبر و قدر و منزلت آنها پوشیده است. از همه مهمتر آن كه بسیاری از استادان فارسی دانشگاه كشمیر نیز جای درست قبر كلیم را نمیشناختند. نخست ما را به گورستانی قدیمی بردند و از هر كه پرسیدیم نمیدانستند كه شاعران ایرانی در آنجا مدفونند. این پرسش به زبان كشمیری و توسط یكی از استادان زبان فارسی همراه ما انجام میشد اما از دهها نفر مردم عادی و مغازهدار و اهل محل هم پرسوجو شد و كسی ندانست كلیم كیست و طالب كیست و قدسی كیست و مزارش در كجاست!!
به نظر میرسد كه نسل جدید استادان زبان فارسی و مردم كشمیر زبان فارسی را همراه با شاعران و اسطورههایش گم كردهاند و در جایی از این چند دهه گذشته ما با بیتوجهی به كشمیر نگاه كردهایم و شاید بتوان خوشبینانهتر از این نگاه كرد. تنها نقطه امید من در این پرسوجو مردی كشمیری و حدوداً 55 ساله بود كه با من به زبان فارسی در قبرستانی سخن گفت و از من پرسید: تو اینجا چی كار میكنی؟ با كی كار داری؟
و من پرسیدم كه آیا افغانی هستی؟ گفت: نه، من كشمیریام! گفتم استاد زبان فارسی هستی؟ گفت: نه من فارسی را خودم یاد دارم. گفتم طالب و كلیم را میشناسی؟ نمیشناخت! و گفت كه اینجا مراسم فاتحه است برای یكی از اقوامش.
بعد از ظهر آن روز مجدداً با یكی دیگر از استادان زبان فارسی كشمیر به نام دكتر غلام رسول جان به جستوجوی قبر شاعران آمدیم و باز همچنان سرگردان بودیم تا من پیشنهاد دادم كه به پروفسور نیازمند صدیقی تلفن كن و از او بپرس. نیازمند صدیقی در حال حاضر استاد دانشگاه جواهر لعل نهرو در دهلی ست و تا همین چند سال پیش در كشمیر بود و شنیده بودم كه مقالهای در باره قبر این شاعران در یكی از مجلات انگلیسی زبان نوشته. بالاخره با كمك ایشان به محله دروكجن دالگیت راهنمایی شدیم.
در محله دروكجن نزدیك دالگیت شهر سرینگر سراغ خانقاهی را گرفتیم كه بخشی از آن متصل به مكتبخانهای بود و كلاسهای قرآن و متعلق به برادران اهل سنت و در كنارش نیز مسجدی و حیاطی. در آنجا نیز خبری نبود اما كمی بالاتر تپهای بود كه دكتر غلام رسول جان گفت ممكن است آن تپه باشد. راهها به سوی آن تپه قطع بود و از چند طلبه كه در آنجا حضور داشتند نیز پرسیدیم و نمیدانستند كه آنجا چه خبر است. بالاخره با پرس و جو از راه خیابان اصلی و در كنار مطب و داروخانه «دكتر دِر» یك راه پلهای را پیدا كردیم كه به سمت آن تپه میرفت و در مسیر چند مغازه هم بود از جمله یك داروخانه كوچك كه از او هم سوال كردیم و پسرك جوانی بود و خبر نداشت كه در آن تپه كه درست پشت مغازه اش بود چه خبر است. بالاتر رفتیم. یك سنگ قبر شكسته كه از سمت قبله نیز چرخیده بود خود را نشان میداد. نمیدانم قبر كدام شاعر بود. كمی جلوتر رفتیم. بوتههای خار و درختچهها آنقدر انبوه بود كه آن چند قبر را در خود نهان كرده بود. شاخهای به چشمم خورد و تا مدتها همچنان اشكم جاری بود اما توانستم سه سنگ قبر دیگر را پیدا كنم و یك قبر هم در پشت سرمان وجود داشت كه چالهای نیز زیرش حفر شده بود كه نمیدانم كار سگان بود یا انسان!
تنها یك سنگ قبر هنوز اثراتی از نوشته را در خود حفظ كرده بود كه به سختی برخی از آیات خوانده میشد و هر چه سعی كردم نتوانستم بخوانم. درختی سنگ را دو نیم كرده بود و كمی آنسوتر قبری بزرگتر كه بارانها و سرما نقشی بر آن نگذاشته بود خودنمایی میكرد.
به دنبال عكاسی حرفهای گشتم و كمی آنسوتر مغازهای بود و جوانكی به همراه كامله مردی آمدند و مدام از من میپرسیدند اینجا از چه میخواهی عكس بگیری؟
پرسیدم میدانید اینجا قبر شاعران ایرانی ست؟ نمیدانستند. حتی این پرسش را از چند تن دیگر از كسبه محل نیز داشتم و هیچ كس نمیدانست كه در آنجا چه خبر است. تنها مردی از اهل كسبه كه علاقه بیشتری به فرهنگ داشت قلم و كاغذی آورد و نام یكایك شاعران را از من پرسید و در دفترش نوشت و با من عكس گرفت.
متأسفانه مردم كشمیر این شاعران بزرگ زبان فارسی را فراموش كردهاند و در این فراموشی البته استادان زبان فارسی و دپارتمان آن و بسیاری دیگر از جمله خود ما نیز مقصریم.
بعد حتی وقتی نشانی غنی كشمیری شاعر بزرگ فارسی زبان خودشان كه معاصر این شاعران و از دوستان كلیم و صائب و بیدل بود را نیز میگرفتم، وضع بهتری نداشتند!
حتی در خود دهلی وضع شاعری بزرگ مثل بیدل از غنی و كلیم خیلی بهتر نیست!
شنیدم كه مزار غنی كشمیری جایی ست جدا و مزار ملافتح الله شیرازی نیز شنیدم كه در دامنه كوه سلیمان قرار دارد كه خیلیها نمیدانند كجاست. ملافتح الله شیرازی همان كسی ست كه اكبر پادشاه گوركانی در بارهاش گفته بود اگر از من تمام خزاین هند را در مقابل داشتن ملافتح الله بخواهند من ملافتح الله را انتخاب میكنم و میدانم كه در این معامله سود بردهام. به گمانم این نكته را در اكبرنامه ابوالفضل علامی خواندم با همین مضمون.
به هر تقدیر امروز مزار شاعران ایرانی در محله دروكجن دالگیت برای مردم و كسبه محل شناخته شده نیست. امروز در محله دروكجن برای پیدا كردن مسیر قبر تنها راهرویی كوچك وجود دارد كه تو را به بالای تپهای میبرد كه در محاصره مغازهها و مشرف به خانقاه و مسجد و ساختمانهای مسكونی ست. راهروی باریكی كه برای رسیدن به آن باید مطب دكتر در و دكتر عبدالمجید را پیدا كنی. این قطعه زمین متصل به مسجد و خانقاهی ست كه خانقاه شیخ سلیمان كشمیری نام دارد و در حال حاضر در كنارش درسگاه قرآنی و مسجد قرار دارد.
اگر روزی نیت ساخت این مزارها جدی شود به نظر میرسد كه جز راه باریك مطب دكتر در و داروخانه راه آبرومندی اگر برای آمد و شد پیدا شود راه همین مسجد متصل به خانقاه است. از دیگر سوی و به سمت كوه سلیمان و گیرنده تلویزیونی سرینگر نیز مسجدی به فاصلهای نه چندان دور قرار دارد و كوچهای كه به سمت هتلهای شهر سرینگر است و آنجا نیز انباری قدیمی وجود دارد كه میتواند راهی دیگر باشد امّا به اعتقاد من بهترین راه از درون مسجد است و آنطور كه پرس و جو كردم این قبرستان نیز جزو موقوفات متصل به مسجد میباشد.
بالای مزار میتوان رودخانه و كشتیهای كوچك را دید كه مردم كشمیر به قایقهای تفریحی كوچك شیكارا میگویند و به قایقهای بزرگتر كه ثابتند و از آنها به عنوان رستوران و هتل استفاده میشود بوت هاوس میگویند و به قایقهای بسیار كوچكتر ناو!
كمی جلوتر و در مسیر عبور از هتلها به سمت گوبكار میرویم كه جاییست كه رودخانه وسیع میشود و دریاچهای خود را نشان میدهد و به موازات آن در دامنه كوه سلیمان معبد آچاریا و كمی جلوتر مسجد صاجبالزمان وجود دارد كه بر تنه درختی بزرگ عكسی بزرگ از مقام معظم رهبری زدهاند و در مسجد مزار عارفی وجود دارد به نام سید مهدی الحسینی و قبل از ایشان نیز عارفی بزرگ در كشمیر بوده به نام میرشمسالدین عراقی و قبل از این دو نیز بزرگ عارفی از ایران به نام میرسید علی همدانی پا به این دیار گذاشته بود و از آنجا به سمت تاجیكستان امروزی رفته بود و در كولاب امروزی در شمال افغانستان و جنوب تاجیكستان مزاری با عظمت دارد كه محل زیارت مردم است.
در مجموع سفر دو روزه ما به كشمیر اگرچه توام با تلخیهایی بود شادیها و شیرینیها نیز داشت و این گزارش كوتاه میتواند آغازی باشد برای طرح بازسازی مقبره شاعران ایرانی در سرینگر كشمیر. به امید آن كه مسئولان متولی امر به این مهم توجه كنند و لااقل چند سنگ قبر ساده بر مقبره این مفاخر بزرگ ادبیمان بگذارند.
