به گزارش ایسنا،نشست «بررسی جنجالیترین بیت حافظ» برگزار شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) در خراسان رضوی، عضو هیأتعلمی دانشگاه فردوسی مشهد در مراسم بزرگداشت حافظ كه در دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، در سخنرانی خود با عنوان "جنجالیترین بیت حافظ" با خواندن بیت "پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت، آفرین بر نظر پاك خطاپوشش باد"، به نقد و بررسی این بیت پرداخت.
محمود فتوحی تصریح كرد: اولین بحث درباره بیت "پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاك خطاپوشش باد"، حدود ٤٠ سال پس از مرگ حافظ آغاز میشود. این بیت به دو صورت قرائت میشود که یك صورت با لحنی جدی است و در صورت دوم قرائت این بیت تا حدودی معنا و لحن، شیطنتآمیز میشود.
او با بیان اینكه از زمان حافظ تا به امروز این بحث در باب این بیت ادامه داشته است، تاكید كرد: بغرنجی این بیت از اینجا آغاز میشود كه سرانجام حافظ قائل به این است كه بر قلم آفرینش خطا رفته است یا نه؟
این استاد زبان و ادبیات فارسی خاطرنشان كرد: اولین واكنش نسبت به این بیت از سوی قاسم انوار دیده میشود، هرچند بر خلاف اقوال مشهور که در تذکرهها از جمله تذکره دولت شاه آمده است، قاسم انوار چندان به حافظ نظر نداشته است و بیشتر از آنكه از حافظ تقلید كند، از مولوی تقلید میكند و برخلاف آنچه گفته شده، وی از معارضان حافظ بوده است و با تعریضی كه به حافظ میزند، گمان نمیرود كه او همیشه شعر حافظ میخوانده است.
فتوحی اظهار كرد: دومین واكنش نسبت به این بیت در كتابی به نام "جواهرالاسرار" از آذری توسی است كه ٤٨ سال پس از مرگ حافظ نوشته شده است. فصل چهار این كتاب به بعضی از مشكلاتی كه درباره برخی از ابیات در محافل ادبی بوده است، میپردازد؛ از جمله همین بیت از حافظ است "پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاك خطاپوشش باد".
او افزود: بیشتر بحث درباره ضمیر "ش" در مصراع دوم در واژه "خطاپوشش" است. در این جا سؤال این است كه خطاپوش چه كسی؟ خطاپوشی خدا یا خطاپوشی شیخ؟ و اگر خطاپوشی را به خدا نسبت دهیم، دشواری برطرف میشود و مؤلف نیز پیشنهاد كرد كه خطاپوشی را باید به خدا نسبت دهیم.
عضو هیأتعلمی دانشگاه فردوسی مشهد گفت: پس از آذری توسی، به شخصی به نام ابراهیم فاروقی میرسیم كه در سال ٨٧٨ در هندوستان، لغتنامهای به نام لغتنامه منیری تدوین كرده که در آن حدود ١٠٠ بیت از حافظ به عنوان شاهد لغتها آورده است و در ذیل واژه خطا مطرح میكند كه مصرع دوم یك جمله معترضه است و اگر از پیر سؤال كنند كه در قلم صنع خطا نرفته است، خطاپوشش چرا گویند و این سؤال خطاست؛ بدین ترتیب همه میخواهند به وجهی حافظ را توجیه كنند كه حافظ هیچگاه بر كارگاه آفرینش خطا نگرفته است.
او خاطرنشان كرد: در حدود سال ٩٥٠ كتابی به نام "لطایف اشرفی" نوشته شده است كه جنجالی را در باب حافظ شناسی به راه انداخته است و شخصی به نام "جهانگیر اشرف سمنانی" در جنوب هند، خانقاهی داشته است و در سفری به شیراز حافظ را ملاقات میكند و در گفتوگو و بحثی با حافظ سخنانی بین اینها رد و بدل میشود و حاوی اطلاعات زیادی بوده است.
فتوحی افزود: زمانی كه این نسخه پیدا شد، جنجالی را در باب حافظ شناسی ایجاد كرد؛ چون در مورد زندگی حافظ اطلاعات دقیقی وجود ندارد؛ به جز مواردی كه محمد گلاندام كه همدرس حافظ بوده، در مقدمهاش آورده است.
او تصریح كرد: نكته جالب توجه در باب این بیت در كتاب لطایف اشرفی این است كه این بیت را به دو وجه خواندهاند؛ بعضی به باطن بیت توجه كردهاند و بعضی دیگر ظاهر آن را مورد توجه قراردادهاند و كسانی كه به باطن آن توجه داشتهاند، معتقدند كه خداوند هر چه انجام داده، خیر است و چیزی به نام شر در كارگاه آفرینش وجود ندارد.
فتوحی به معنای ظاهری بیت اشاره كرد و گفت: اما معنای ظاهری آن جالب است و داستانی بدین ترتیب دارد كه خواجه حافظ شیرازی دوستی داشته به نام خواجه صنعالله كه با همدیگر، همدرس بودند و غزل میگفتند و روزی آنها شعرهایشان را پیش استاد میبرند و استاد میگوید که خطا بر قلم صنع نرفت و منظور از صنع، همدرسش صنعالله بوده است و حافظ دارد با رقیب شعریاش سخن میگوید و البته تمام اینها جعلیاتی است كه در قرن ١٠ و ١١ در تذكرهها وجود داشته است.
او همچنین گفت: در استانبول نیز جریانی شدیدا علیه حافظ شكل گرفت و حتا فتوایی دادند و خواندن شعر حافظ را تحریم كردند و پس از این نیز اینگونه جریانها همچنان ادامه پیدا میکند.
فتوحی افزود: از منظر تاریخ ادبی هرمنوتیکی، معنا و حیات متن در تاریخ تابع افق انتظارات خوانندگان است و تاریخ قرائتهای مختلف این متن نشان میدهد که یک انتظار غالب بوده است و آن تبرئه حافظ از خطاگیری بر آفرینش است؛ اما قرائت دوم تقریبا در گذر تاریخ مکتوب نشده؛ هرچند پیوسته وجود داشته و قرائتهای کتابتشده پاسخی به آن قرائت نامکتوب است.
گردآوری:گروه فرهنگ وهنرسیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: isna.ir
