گفتگو با سپیده نظری‌پور بازیگر نمایش «آدم، آدم است»

 

تجربه‌ای سخت اما شیرین
سپیده نظری‌پور پس از دو سال دوری از ایران و صحنه تئاتر، با نمایشی به كارگردانی همسرش (مهرداد رایانی مخصوص) به تئاتر بازگشته است. وی در این نمایش بازی متفاوتی را به نمایش گذاشته و اجرای تلفیقی از انسان و حیوان را به خوبی درآورده است. او توانسته تا الان با نقش‌آفرینی ویژه خود، تحسین مخاطبانی كه به دیدن این نمایش رفته‌اند ‌را برانگیزد.
همین موضوع بهانه‌ای شد تا با او درباره این اجرا كه وی تك بازیگر ایرانی آن است، به گفت‌وگو بنشینیم.

 

شما پیش از اجرای این نمایش، فیلم «نِل» را دیده بودید؟

خیر.

 

شخصیت «جودی فاستر» در این فیلم مانند نقش شما در نمایش است. كسی كه مانند حیوان زندگی می‌كند و دیگران سعی دارند او را به آدم تبدیل كنند. شما چقدر در جریان فضاهای مشابه نمایش‌تان با فیلم و كارهای دیگر بودید؟ یا فكر می‌كردید این كار بِكر است و برای اولین‌بار در ایران اجرا می‌شود؟

زمانیكه آقای رایانی متن را نوشتند، استاد راهنمای ما متن را خواندند و به ما پیشنهاد كردند چند فیلم و كار را ببینیم كه هیچ كدام شبیه این كار نبودند و یك شباهت‌های جزئی داشتند. مثلا فیلمی را برای ما تعریف كردند كه زن و شوهر دكتری به یك جزیره می‌روند و می‌خواهند حیوانات را به انسان تبدیل كنند. درست است كه تبدیل حیوان به انسان قصه آنها به فضای نمایش ما نزدیك است اما در اصل ماجرا شباهتی ندارند. ایشان به ما می‌گفتند این كارها را ببینیم چون ممكن است من برای بازیگری و آقای رایانی برای كارگردانی از آنها الهام بگیریم. اما ما ترجیح دادیم خودمان به شكل بِكر به سمت این موضوع برویم و روی آن كار كنیم.

 

پس شما برای بازی خودتان از دیدن فیلم و كار مشابهی كمك نگرفتید؟

نه، من ترجیح دادم هیچ‌گونه فیلمی كه فرد دیگری بازی كرده را نبینم. چیزهایی كه استفاده كردم فقط درباره خود حیوانات بود. چون از ابتدا من می‌توانستم هر حیوانی را بازی كنم برای همین فیلم‌های مستند مخصوص نگهداری حیوانات وحشی و... را دیدم، حركات و رفتارهایشان را بررسی كردم اما بعد از بحث و تحلیل با آقای رایانی به این نتیجه رسیدیم كه من یك حیوان را بازی نكنم، بلكه تلفیقی از چند حیوان را انتخاب كنم و حركات مشتركی از آنها را بازی كنم. این موضوع نه‌تنها درباره بازی من بلكه در قصه نمایش‌نامه هم وجود دارد، یعنی آن‌قدر ذره ذره شكل گرفت كه می‌توانم بگویم مطمئنا از هیچ فیلم، كتاب و قصه دیگری نشات گرفته نشده.

 

اینكه تلفیقی از حیوانات را بازی كنید، چقدر كار شما را مشكل می‌كرد؟ به خصوص اینكه تماشاگر باید

به جای دیالوگ با جسم و رفتارهای بدنی‌تان ارتباط برقرار كند.

اتفاقا تلفیقی بازی كردن كار را متفاوت كرده است. در ابتدای تمرین به هر حیوانی كه فكر می‌كردیم برایمان سوال می‌شد كه چرا مثلا میمون؟ یا گرگ، سگ و... به همین دلیل فكر كردیم كه اساسا این زن وحشی است و‌ من می‌توانم هر حیوان وحشی را بازی كنم، بعد كه به سمت اهلی شدن می‌رود باز من می‌توانم هر صحنه از رفتار یك حیوان اهلی الهام بگیرم. نمی‌دانم اگر قرار بود یك حیوان واحد را بازی كنم، برایم سخت‌تر یا آسان‌تر بود. به هر حال این نقش با دیدن و فكر كردن به اینكه حركات حیوانات را از فیلتر ذهنی خودم رد كنم و بین رفتار انسان و حیوان بازی كنم، شكل گرفت. من هم مانند دیگر آدم‌ها می‌دانم بعضی از حیوانات چه رفتاری دارند ولی فكر نكرده بودم روزی رفتار آنها را كپی و بازی كنم. دیدن فیلم‌های مستند به من این كمك را كرد تا دقت بیشتری روی رفتار آنها داشته باشم، اینكه چطور می‌خندند، چطور ابراز احساسات می‌كنند، چطور وقتی كسی به آنها غذا می‌دهد به او محبت می‌كنند یا چطور زمانی‌كه كسی آنها را دعوا و اذیت می‌كند، از خودشان دفاع می‌كنند. این موارد برای من تكرار می‌شد اما با این دید به آن نگاه می‌كردم كه باید آن را كپی و بازی كنم. مهم‌ترین نكته برای من این بود كه تنها كپی صرف نكنم، یعنی از فیلتر ذهنی خودم به عنوان انسان بگذرد و ببینم اگر انسان به این حالت دچار شود، چه رفتاری باید داشته باشد.

 

با دو زبانه بودن نمایشنامه و همینطور كار با گروه غیر‌ایرانی مشكلی نداشتید؟

در ابتدا مشكل داشتم. آنها در تمرینات اولیه جلوتر از من بودند چون احتیاجی نداشتند كه به واژه و كلمه فكر كنند، راحت صحبت می‌كردند مثل من كه به زبان مادری خودم روی صحنه بازی می‌كردم. اما همیشه دلم می‌خواست این تجربه را در زندگی‌ام داشته باشم كه اگر بخواهم به یك زبان دیگری روی صحنه دیالوگ بگویم، چه اتفاقی می‌افتد؟ به همین دلیل برایم سختی شیرینی داشت. من همیشه در كلاس‌های بازیگری‌ام می‌گفتم نباید به متن و كلام متمركز شوید و به زیر متن كلام بیشتر توجه كنید چون كلام از ذهن شما عبور می‌كند و می‌آید اما جالب بود كه خودم در این نمایش مدام باید به كلام فكر می‌كردم! چون زبان بیگانه بود و من هم خیلی سال نیست كه روی آن كار می‌كنم. مشكل دیگر این بود كه هر كسی از هر جای دنیا كه بخواهد زبان دیگری را یاد بگیرد برایش سخت‌تر خواهد بود كه به لهجه ملی آن زبان صحبت كند. بیشتر ایرانی‌ها لهجه ایرانی خودشان را در تركیب با كلام دارند و من تلاش می‌كردم از این لهجه دور و به لهجه آنها نزدیك شوم. نمی‌خواستم دیالوگ‌گویی من با آنها متفاوت شود، از تفاوت پرهیز می‌كردم تا به لحاظ كلام و لهجه با آنها یكسان شوم. این برایم بسیار سخت بود، گرچه استاد راهنمای من می‌گفتند احتیاجی به لهجه مشابه نیست و حتی با دو لهجه متفاوت زیباتر هم خواهد شد اما من قلبا این موضوع را قبول نداشتم و فكر می‌كردم شاید در توان من نمی‌بینند و این‌طوری راضی‌ام می‌كنند. برای همین تلاش بسیاری كردم و حفظ كردن لهجه از بیان دیالوگ برایم سخت‌تر بود.

 

این تلاش باعث شد جنس بازی‌های گروه شما یكسان شود؟

بله، البته بخشی به كارگردانی كار مربوط می‌شد و بخشی به بازیگری كه پارتنر شما می‌شد. من در این تجربه متوجه شدم اساسا تعریف بازیگری برای ما ایرانی‌ها و آنها چقدر متفاوت است. اگرچه از یك دانش یكسان بهره‌مند می‌شویم اما نگرش‌های كاملا متفاوتی داریم. آنها بسیار علاقه‌مند هستند كه آنچه كارگردان دیكته می‌كند را انجام دهند و موافق خلاقیت نیستند. اعتقاد دارند بهترین بازیگر، بازیگری است كه خواسته مورد نظر كارگردان را انجام دهند. در حالی‌كه ما می‌گوییم اصلی‌ترین كاری كه بازیگر انجام می‌دهد و او را منحصر به فرد می‌كند، خلاقیت اوست. یعنی همانطور كه كارگردان با دست پر به تمرین می‌آید، بازیگر هم باید فكر و ایده جدید داشته باشد تا با تعامل یكدیگر به یك چیز نو برسند. من شاهد بودم كه آقای رایانی تمرین‌های انفرادی برای بازیگرها می‌گذاشت و به آنها می‌گفت نباید معلوم باشد من برای شما میزانسن گذاشتم و طوری بازی كنید كه انگار این حركت متعلق به خودتان است اما آنها خیلی تغییری ایجاد نمی‌كردند.

 

این موضوع هنگام اجرا و بازی مقابل یكدیگر مشكلی برایتان ایجاد نمی‌كرد؟

چرا، به این دلیل كه من می‌دیدم اگر در صحنه یك بازیگری دیالوگ خود را فراموش می‌كند، بازیگر مقابل كمكی نمی‌كند چون نمی‌خواهد از چارچوبی كه كارگردان به او داده خارج شود در واقع علاقه‌ای به خلاقیت ندارند و به آنها یاد داده نشده. در حالی‌كه اگر در ایران این اتفاق بیفتد، بازیگر مقابل كمك می‌كند چیزی بگوید كه پارتنر دیالوگ خود را به یاد بیاورد. حتی اتفاقات غیر قابل پیش‌بینی ممكن است هنگام اجرا رخ دهد مثلا یك فنجان از روی میز به زمین می‌افتد. بازیگر اگر خلاق باشد باید در همان لحظه طوری برخورد و بازی كند كه انگار این فنجان باید به زمین می‌افتاده ولی برای این دوستان به این شكل تعریف نشده و اگر چنین اتفاقی رخ دهد، می‌گویند حادثه‌ای بوده كه پیش آمده، بسیار راحت از كنار آن می‌گذرند و خیلی ماشینی فنجان را به جای قبلی برمی‌گردانند و به این خلاقیت و خلق بازی در لحظه اعتقادی ندارند. اگر هم اندك خلاقیتی داشته باشند همان را حفظ می‌كنند در حالی‌كه من وقتی می‌خواهم نقشی را بازی كنم، چند مدل آن را اتود می‌زنم تا به آنچه دلم می‌خواهد برسم.

 

می‌توان گفت خیلی روی اصول و قاعده حركت می‌كنند.

بله. این نظم و انضباط‌شان در همه چیز وجود دارد. هنگام تمرین بسیار پر انرژی و سرِ ساعت می‌آمدند، تمام اتفاقات پیرامون خود را فراموش می‌كردند و با یك ذهن پاك در اختیار كارگردان قرار می‌گرفتند. حتی در زمان استراحت، متمركز استراحت می‌كنند، یعنی تلاش می‌كنند كمتر با هم صحبت كنند تا از فضای كار خارج نشوند، بر عكس ما كه هنگام استراحت ممكن است شوخی كنیم و كمی از فضای كار دور شویم تا با یك انرژی تجدید شده به ادامه تمرین برگردیم. این تفاوت‌هایی كه در آنها می‌دیدم، برای من عجیب بود و شاید برای آنها هم شكل كار ما عجیب باشد، مهم این است كه هر دو طرف نكات خوب یكدیگر را برداشت كنیم، به فكر درست و غلط بودن شیوه كاری یكدیگر نباشیم و به نتیجه كلی بهتر دست پیدا كنیم.

 

 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ