آنچه بیش از هر چیز از یك سریال تلویزیونی در ذهن مخاطب میماند و احتمالا بعدها به یاد میآید بازیگران سریال و قصه آن است و عناصر و ابزارهای دیگر مثل گریم، طراحی لباس و صحنه یا دكوراسیون و لوكیشن آن كمتر مورد توجه تماشاگران قرار میگیرد. این مساله در تلویزیون بیش از سینما مشهود است.
دستكم به 2 دلیل. یكی اینكه مانیتور تلویزیون و اندازه قاب دوربین برای سریالسازی در تلویزیون كوچكتر است درست برعكس سینما كه همه چیز روی پرده خود را نشان میدهد و دوم، كمتوجهی سازندگان سریالهای تلویزیونی كه بهای كمتری برای این عناصر و مولفههای ضمنی قائلند. حالا كاری به سریالهای تاریخی نداریم كه به اقتضای ساختار و مضمون آن، تمهیداتی مثل گریم یا طراحی صحنه و انتخاب لوكیشن در آن اهمیت بیشتری دارد.
ولی در سریالهای روتین و به روز تلویزیون، اهتمام كمتری به انتخاب لوكیشن میشود؛ عناصر و مولفههایی كه به همین اندازه در كیفیت و چگونگی ساخت یك فیلم یا سریال موثر هستند، عناصر بظاهر پنهانی كه گاه از شدت ظهور دیده نمیشوند یا كمتر به چشم میآیند. این كمتوجهی صرفا كارگردان یا تهیهكنندگان یك سریال تلویزیونی را در برنمیگیرد، بلكه منتقدان و نویسندگان سینمایی نیز در نقد و تحلیلهای خود كمتر به این ویژگیهای اثر میپردازند. شاید غالب بودن تحلیل مضمونی بر نقادی فیلم در كشور ما و توجه كمتر به سویه فنی و تكنیكی اثر باعث میشود به این عناصر سینمایی بیتوجه باشیم و میزان اثرگذاری آنها را در یك اثر سینمایی یا تلویزیونی نسنجیم. لوكیشن فارغ از نسبت دراماتیكیاش با قصه و روایت، به هر حال به عنوان بنیان و بستر فیزیكی هر اثر تصویری اهمیت دارد؛ مكان و فضایی كه به عنوان كالبد یك فیلم یا سریال تلویزیونی، بستری میشود تا كارگردان قصه خویش را روایت كند و بازیگر به نقشآفرینی در آن بپردازد. میزانسن و دكوپاژ اثر نیز در حیطه همین عنصر شكل میگیرد و معنا مییابد. در واقع لوكیشن و انتخاب آن به عنوان یك عامل پسزمینهای در ضمیر ناخودآگاه فیلم یا سریال به پیشبرد قصه و روایت داستان كمك میكند و ابزار مهمی در دست كارگردان است تا با تصرف و هدایت آن بتواند مهارت و هنر خویش را در این حرفه به اثبات برساند. فضاسازیهای قصه و تاثیرات روانی ـ عاطفی لوكیشن در انتقال یك معنا یا كنش تصویری به مخاطب، به دقت و هوشیاری در انتخاب لوكیشن وابسته است. همین لوكیشن میتواند به معیار و ملاكی برای تقسیمبندی فیلمها و سریالها قرار بگیرد. بدین معنی كه قصه و ساختار روایی یك اثر در تعیین نوع ژانر آن كار موثر است. امروزه در بسیاری از كشورهای پیشرفته برای ساخت یك سریال تلویزیونی بیش از آنكه بخواهند مكانی واقعی را به عنوان لوكیشن در نظر بگیرند، تلاش میكنند آن فضا و موقعیت را متناسب با قصه، طراحی و بازسازی كنند و بسازند. در 2 دهه اخیر، بیشتر سریالهای تلویزیونی ما در یك فضای آپارتمانی میگذرد كه اصطلاحا آن را به عنوان سریالهای آپارتمانی میشناسند. تهیهكنندگان این سریالها چون میخواهند برای تولید سریال كمتر هزینه كنند و زمان را جهت طراحی و ساخت لوكیشن از دست ندهند ترجیح میدهند یك مكان و ساختمان آماده را برای فیلمبرداری اجاره كنند و در نهایت با تغییر دكوراسیون ساختمان، دستی هم به سر و گوش لوكیشن خود میكشند. به همین دلیل گاهی پیش میآید كه بسیاری از لوكیشنها و پس زمینه محیطی سریالها شبیه هم میشوند. خیلی پیش آمده كه یك ساختمان یا مكان عمومی خاصی در چند سریال مورد استفاده قرار بگیرد.
این فقط قصه و بازیگران سریالهای تلویزیونی نیستند كه گاه مدام تكرار میشوند، بلكه شاهد لوكیشنهای تكراری نیز هستیم؛ مثلا از زمانی كه تونل رسالت ساخته شده فیلم و سریالهای زیادی را دیدهایم كه از این تونل برای تصویربرداری به عنوان یك لوكیشن بیرونی استفاده كردهاند. نهایت اینكه خلاقیت و نگاه هنرمندانهای در ساخت یا انتخاب لوكیشن وجود ندارد. انگار ساخت دكور و طراحی و ساخت لوكیشن به عنوان یك حرفه و كنش سینمای ارزشمند در سینما به رسمیت شناخته نمیشود و خیلی سرسری از آن عبور میشود، اما سریال ساختمان 85 به كارگردانی مهدی فخیمزاده كه اكنون مدتی است از تلویزیون پخش میشود از این نظر یك استثناست. فارغ از ارزشیابی تكنیكی كار، آنچه در این سریال مورد توجه قرار گرفته ساخت لوكیشن و دكوراسیون كل آپارتمانی است كه در این مجموعه به عنوان لوكیشن اصلی مورد توجه قرار گرفته است.
بدیهی است استفاده از یك آپارتمان از پیش ساخته و آماده هرچند بسیار زیبا و شیك است، ولی لزوما واجد ویژگیهای دراماتیكی نیست. در حالی كه ساختار و شكل معماری و بنای یك ساختمان باید با سویه دراماتیكی سریال و مقتضیات آن تناسب منطقی و نمایشی داشته باشد. مثلا یك ساختمان اداری یا فضای بیمارستانی برای به تصویركشیدن یك قصه و موقعیت نمایشی ممكن است چندان تناسب نداشته باشد و حتی موانعی را هم در ترسیم فضای مورد نظر یا موقعیت نمایشی كار به وجود بیاورد. همان طور كه برای لباس یك بازیگر به كمد شخصی رو یا هر فرد دیگری مراجعه نمیشود و نوع لباس افراد طراحی و دوخته میشود، لوكیشن نیز واجد همین وضعیت دراماتیكی است. لوكیشن اگرچه در نسبت با قصه و بازیگران در ساحت پنهانتری از یك سریال قرار میگیرد، اما همین پسزمینه در پس ذهن مخاطب ثبت شده و تاثیرات خود را میگذارد. لوكیشن بیرون از قصه و مانیتور نیست بلكه در درون و آمیخته با قصه و تلویزیون است.
دستكم به 2 دلیل. یكی اینكه مانیتور تلویزیون و اندازه قاب دوربین برای سریالسازی در تلویزیون كوچكتر است درست برعكس سینما كه همه چیز روی پرده خود را نشان میدهد و دوم، كمتوجهی سازندگان سریالهای تلویزیونی كه بهای كمتری برای این عناصر و مولفههای ضمنی قائلند. حالا كاری به سریالهای تاریخی نداریم كه به اقتضای ساختار و مضمون آن، تمهیداتی مثل گریم یا طراحی صحنه و انتخاب لوكیشن در آن اهمیت بیشتری دارد.
ولی در سریالهای روتین و به روز تلویزیون، اهتمام كمتری به انتخاب لوكیشن میشود؛ عناصر و مولفههایی كه به همین اندازه در كیفیت و چگونگی ساخت یك فیلم یا سریال موثر هستند، عناصر بظاهر پنهانی كه گاه از شدت ظهور دیده نمیشوند یا كمتر به چشم میآیند. این كمتوجهی صرفا كارگردان یا تهیهكنندگان یك سریال تلویزیونی را در برنمیگیرد، بلكه منتقدان و نویسندگان سینمایی نیز در نقد و تحلیلهای خود كمتر به این ویژگیهای اثر میپردازند. شاید غالب بودن تحلیل مضمونی بر نقادی فیلم در كشور ما و توجه كمتر به سویه فنی و تكنیكی اثر باعث میشود به این عناصر سینمایی بیتوجه باشیم و میزان اثرگذاری آنها را در یك اثر سینمایی یا تلویزیونی نسنجیم. لوكیشن فارغ از نسبت دراماتیكیاش با قصه و روایت، به هر حال به عنوان بنیان و بستر فیزیكی هر اثر تصویری اهمیت دارد؛ مكان و فضایی كه به عنوان كالبد یك فیلم یا سریال تلویزیونی، بستری میشود تا كارگردان قصه خویش را روایت كند و بازیگر به نقشآفرینی در آن بپردازد. میزانسن و دكوپاژ اثر نیز در حیطه همین عنصر شكل میگیرد و معنا مییابد. در واقع لوكیشن و انتخاب آن به عنوان یك عامل پسزمینهای در ضمیر ناخودآگاه فیلم یا سریال به پیشبرد قصه و روایت داستان كمك میكند و ابزار مهمی در دست كارگردان است تا با تصرف و هدایت آن بتواند مهارت و هنر خویش را در این حرفه به اثبات برساند. فضاسازیهای قصه و تاثیرات روانی ـ عاطفی لوكیشن در انتقال یك معنا یا كنش تصویری به مخاطب، به دقت و هوشیاری در انتخاب لوكیشن وابسته است. همین لوكیشن میتواند به معیار و ملاكی برای تقسیمبندی فیلمها و سریالها قرار بگیرد. بدین معنی كه قصه و ساختار روایی یك اثر در تعیین نوع ژانر آن كار موثر است. امروزه در بسیاری از كشورهای پیشرفته برای ساخت یك سریال تلویزیونی بیش از آنكه بخواهند مكانی واقعی را به عنوان لوكیشن در نظر بگیرند، تلاش میكنند آن فضا و موقعیت را متناسب با قصه، طراحی و بازسازی كنند و بسازند. در 2 دهه اخیر، بیشتر سریالهای تلویزیونی ما در یك فضای آپارتمانی میگذرد كه اصطلاحا آن را به عنوان سریالهای آپارتمانی میشناسند. تهیهكنندگان این سریالها چون میخواهند برای تولید سریال كمتر هزینه كنند و زمان را جهت طراحی و ساخت لوكیشن از دست ندهند ترجیح میدهند یك مكان و ساختمان آماده را برای فیلمبرداری اجاره كنند و در نهایت با تغییر دكوراسیون ساختمان، دستی هم به سر و گوش لوكیشن خود میكشند. به همین دلیل گاهی پیش میآید كه بسیاری از لوكیشنها و پس زمینه محیطی سریالها شبیه هم میشوند. خیلی پیش آمده كه یك ساختمان یا مكان عمومی خاصی در چند سریال مورد استفاده قرار بگیرد.
این فقط قصه و بازیگران سریالهای تلویزیونی نیستند كه گاه مدام تكرار میشوند، بلكه شاهد لوكیشنهای تكراری نیز هستیم؛ مثلا از زمانی كه تونل رسالت ساخته شده فیلم و سریالهای زیادی را دیدهایم كه از این تونل برای تصویربرداری به عنوان یك لوكیشن بیرونی استفاده كردهاند. نهایت اینكه خلاقیت و نگاه هنرمندانهای در ساخت یا انتخاب لوكیشن وجود ندارد. انگار ساخت دكور و طراحی و ساخت لوكیشن به عنوان یك حرفه و كنش سینمای ارزشمند در سینما به رسمیت شناخته نمیشود و خیلی سرسری از آن عبور میشود، اما سریال ساختمان 85 به كارگردانی مهدی فخیمزاده كه اكنون مدتی است از تلویزیون پخش میشود از این نظر یك استثناست. فارغ از ارزشیابی تكنیكی كار، آنچه در این سریال مورد توجه قرار گرفته ساخت لوكیشن و دكوراسیون كل آپارتمانی است كه در این مجموعه به عنوان لوكیشن اصلی مورد توجه قرار گرفته است.
بدیهی است استفاده از یك آپارتمان از پیش ساخته و آماده هرچند بسیار زیبا و شیك است، ولی لزوما واجد ویژگیهای دراماتیكی نیست. در حالی كه ساختار و شكل معماری و بنای یك ساختمان باید با سویه دراماتیكی سریال و مقتضیات آن تناسب منطقی و نمایشی داشته باشد. مثلا یك ساختمان اداری یا فضای بیمارستانی برای به تصویركشیدن یك قصه و موقعیت نمایشی ممكن است چندان تناسب نداشته باشد و حتی موانعی را هم در ترسیم فضای مورد نظر یا موقعیت نمایشی كار به وجود بیاورد. همان طور كه برای لباس یك بازیگر به كمد شخصی رو یا هر فرد دیگری مراجعه نمیشود و نوع لباس افراد طراحی و دوخته میشود، لوكیشن نیز واجد همین وضعیت دراماتیكی است. لوكیشن اگرچه در نسبت با قصه و بازیگران در ساحت پنهانتری از یك سریال قرار میگیرد، اما همین پسزمینه در پس ذهن مخاطب ثبت شده و تاثیرات خود را میگذارد. لوكیشن بیرون از قصه و مانیتور نیست بلكه در درون و آمیخته با قصه و تلویزیون است.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: jamejamonline.ir
