حوزه فرهنگ ما مسیر دشواری می‌پیماید. مشكلات ساختاری در حوزه‌های مدیریتی و اجرا، ضعف‌های عمده در هر دو حوزه مذكور، تغییرات گسترده مدیران در دوره‌های زمانی كوتاه، بلاتكلیفی مدیران و سردرگمی میان وظیفه صرف دولتی یا دولتی خصوصی و نبود بخش خصوصی پرتوان و مستقل، از جمله دست‌اندازهای این مسیر دشوار است.
از مهم‌ترین مشكلات این حوزه، دشواری برنامه‌ریزی و انجام كار كارشناسی ناشی از نگاه بسته مالی مسوولان دولتی است كه این حوزه را از یك حوزه زیربنایی و اساسی به ضعیف‌ترین و كم‌تاثیرترین حوزه در ساختار اجرایی كشور تبدیل كرده است.
از مهم‌ترین مشكلات این حوزه، دشواری برنامه‌ریزی و انجام كار كارشناسی ناشی از نگاه بسته مالی مسوولان دولتی است كه این حوزه را از یك حوزه زیربنایی و اساسی به ضعیف‌ترین و كم‌تاثیرترین حوزه در ساختار اجرایی كشور تبدیل كرده است.
این مساله پس از آن‌كه ساختار كلی حوزه فرهنگ را تحت تاثیر قرار می‌دهد به زیرشاخه‌ها می‌رسد و بر این شاخه‌های ضعیف، فشار فراوانی وارد می‌آورد. حوزه نسخ خطی به عنوان یكی از زیرشاخه‌های حوزه كتاب و در نگاه كلی‌تر حوزه فرهنگ، از این جمله است و علاوه بر مشكلاتی كه در بخش نگهداری، ترمیم، حفظ و ساماندهی بر آن وجود دارد از ورطه احیاء و زنده ماندن نیز به كناری نهاده شده است.
نسخ خطی به عنوان یكی از مهم‌ترین میراث تمدنی و فرهنگی ایرانی ما، نقش بزرگی در تحولات فرهنگی از گذشته تاكنون و بهره‌گیری برای آینده پیشرو داشته و دارد. از این رو بی‌دلیل نخواهد بود اگر در این حوزه نگاه ویژه‌ای داشته باشیم و در برنامه‌ریزی‌ها، جایی برای این مقوله مهم باز كنیم.
ایران به عنوان یكی از بزرگ‌ترین سرزمین‌های دارای سابقه تمدنی و فرهنگی، از نخستین دارندگان فرهنگ كتابت از پیش از اسلام و یكی از بزرگ‌ترین كشورهای بسط‌دهنده فرهنگ و تمدن اسلامی از منظر آثار علمی و فرهنگی، جایگاه بزرگی دارد.
ایران به عنوان یكی از بزرگ‌ترین سرزمین‌های دارای سابقه تمدنی و فرهنگی، از نخستین دارندگان فرهنگ كتابت از پیش از اسلام و یكی از بزرگ‌ترین كشورهای بسط‌دهنده فرهنگ و تمدن اسلامی از منظر آثار علمی و فرهنگی، جایگاه بزرگی دارد.
این آثار كه بیشتر آنها به صورت خطی نوشته و به همین صورت هم نگهداری شده و برخی به زمان ما رسیده است، جایگاه كشور ایران را در منطقه و میان كشورهای اسلامی به مقام نخست رسانده است.
در میان كشورهای خاورمیانه و كشورهای اسلامی، ایران بیشترین آثار خطی را دارد و به دلیل زبان فارسی به عنوان زبان غالب منطقه در سده‌های پیشین بیشتر آثار خطی موجود در منطقه شامل كشورهای هند، پاكستان، افغانستان و كشورهای آسیای میانه و برخی كشورهای دورتر، از جمله كشورهای عربی و خاور دور مثل چین به این زبان اختصاص دارد.
آنچه در این زمینه مهم به نظر می‌رسد این است كه بیشتر آثار خطی كشورهای همسایه و خاورمیانه و شبه‌قاره به زبان فارسی بوده و سهم زبان‌های مناطق محلی از این نسخ اندك است.
جهانی برای نسخ خطی فارسی
هنوز كسی نتوانسته است آماری برای تعداد نسخ خطی فارسی در ایران و كشورهای دارای این نسخ به دست دهد. آمارها درباره تعداد نسخ خطی در ایران در نوسان است و هنوز كسی جز از آمار مستند موجود در كتابخانه‌ها آماری نمی‌تواند ارائه كند و به این مساله برمی‌گردد كه بسیاری از نسخ خطی چون به خانواده‌ها تعلق دارند در شمول هیچ آماری قرار نمی‌گیرند و از این رو نمی‌توان آماری ارائه كرد.
جهانی برای نسخ خطی فارسی
هنوز كسی نتوانسته است آماری برای تعداد نسخ خطی فارسی در ایران و كشورهای دارای این نسخ به دست دهد. آمارها درباره تعداد نسخ خطی در ایران در نوسان است و هنوز كسی جز از آمار مستند موجود در كتابخانه‌ها آماری نمی‌تواند ارائه كند و به این مساله برمی‌گردد كه بسیاری از نسخ خطی چون به خانواده‌ها تعلق دارند در شمول هیچ آماری قرار نمی‌گیرند و از این رو نمی‌توان آماری ارائه كرد.
براساس برآوردها كه این هم با نوسانات فراوانی همراه است و حتی در مورد نسخ خطی ثبت شده هم صدق می‌كند، از 300 هزار تا یك میلیون نسخه خطی در دست مردم قرار دارد. این تفاوت آماری به كارشناسان حوزه فرهنگ محدود نمی‌شود و بسیاری از مدیران اجرایی و مدیریتی هم به آن دامن می‌زنند.
زمان زیادی نمی‌گذرد كه مشاور فرهنگی رئیس‌جمهور از حدود یك میلیون نسخه خطی در دست مردم سخن گفت و برخی دیگر بر این آمارها تاكید كردند. مدیر بنیاد ریحانه`الرسول از 600 هزار نسخه خطی خبر داد كه تنها 250 هزار نسخه در كتابخانه‌ها به ثبت رسیده و بقیه در دست مردم قرار دارد.
بیشتر كارشناسان بر 120 تا 180 هزار نسخه خطی ثبت شده در كتاخانه‌ها توافق دارند و بر سر 300 تا یك میلیون نسخه در دست مردم اختلاف نظر وجود دارد.
با توجه به پراكندگی نسخه خطی فارسی دركشورهای مختلف و بویژه همسایه‌ها و حضور چند صدهزار نسخه در كتابخانه‌های بزرگ دانشگاهی و ملی كشورهای اروپایی، می‌توان حجم وسیعی از نسخه‌های خطی فارسی را متصور شد كه در سراسر جهان وجود دارد. به این آمار اگر نسخه‌های خطی اسلامی در كشورهای اسلامی را هم اضافه كنیم رقم بسیار بالایی می‌شود كه از احصاء و شمارش بیرون خواهد رفت.
این مساله به اعتقاد دكتر توفیق سبحانی كه تنها 30 كتابخانه تركیه را بررسی كرده به گونه‌ای است كه ازمجموع 90 هزار نسخه بررسی شده، 10 هزار نسخه خطی به زبان فارسی بوده است.
غفلت از رویدادهای جهانی
از نابسامانی حوزه نسخ خطی در كشور و غفلت از میراث مشترك مكتوب فارسی كه بگذریم، رویدادهای جهانی حوزه ما هم بسادگی فراموش می‌شوند. دعوت از برخی مسوولان حوزه نسخ خطی كشور برای همكاری با بخش مطالعات اسلامی دانشگاه كمبریج به منظور تشكیل سازمان بین‌المللی نسخ خطی اسلامی و برگزاری همایش هایی از این دست ، از جمله غفلت‌ها بوده و ما را در برابر عمل انجام شده‌ای قرار داد و باعث شد به جای پیشرو بودن، دنباله‌روی كسانی باشیم كه كمترین سهم را در تولید و ارائه نسخ خطی دارند.
این مساله به اعتقاد دكتر توفیق سبحانی كه تنها 30 كتابخانه تركیه را بررسی كرده به گونه‌ای است كه ازمجموع 90 هزار نسخه بررسی شده، 10 هزار نسخه خطی به زبان فارسی بوده است.
غفلت از رویدادهای جهانی
از نابسامانی حوزه نسخ خطی در كشور و غفلت از میراث مشترك مكتوب فارسی كه بگذریم، رویدادهای جهانی حوزه ما هم بسادگی فراموش می‌شوند. دعوت از برخی مسوولان حوزه نسخ خطی كشور برای همكاری با بخش مطالعات اسلامی دانشگاه كمبریج به منظور تشكیل سازمان بین‌المللی نسخ خطی اسلامی و برگزاری همایش هایی از این دست ، از جمله غفلت‌ها بوده و ما را در برابر عمل انجام شده‌ای قرار داد و باعث شد به جای پیشرو بودن، دنباله‌روی كسانی باشیم كه كمترین سهم را در تولید و ارائه نسخ خطی دارند.
دانشگاه كمبریج با تشكیل بنیاد دانشنامه اسلامی، گام در راه رقابت با كشورهای دارای سابقه تمدنی و فرهنگی چون ایران و مصر برداشت و در یك اقدام ویژه، تمامی كشورهای صاحب نسخ را به دنباله‌روی برنامه‌های خود تبدیل كرد.
برخی كارشناسان حوزه نسخ خطی نابسامانی اداری، اجرایی و وابستگی كامل برنامه‌های كشورهای فرهنگی چون ایران را به دولت، از جمله دلایل تاخیر در اقدامات ضروری و مناسب و عقب‌ماندگی در فعالیت‌های بین‌المللی فرهنگی می‌دانند.
دكتر حبیب‌الله عظیمی، معاون كتابخانه سازمان اسناد و كتابخانه ملی ایران و از اعضای ایرانی سازمان بین‌المللی نسخ اسلامی می‌گوید: با تشكیل سازمان تصویب اساسنامه و تشكیل كمیته‌های فرعی، اعضای ایرانی به عنوان برخی از اعضای كمیته‌ها انتخاب شدند.
به گفته وی، هدف از تشكیل كمیته‌های فرعی، رسیدن به الگوهای جهانی برای توصیه به كشورهای دارای نسخ‌‌خطی در زمینه‌‌هایی چون فهرست نویسی، اطلاع‌رسانی، دیجیتال، حفاظت و نگهداری، تصحیح و تحقیق و انتشار است و پس از رسیدن به این الگوها، برای كشورهای عضو كاربرد می‌یابد.
حضور كشورهای ایران، مصر، تركیه، آمریكا، انگلیس، هند و پاكستان در این سازمان نشان می‌دهد كه دانشگاه كمبریج سرمایه بسیاری برای شناسایی نسخ مبادله اطلاعات درباره نسخ خطی كشورهای عضو و رسیدن به رویه مشترك برای حفظ، نگهداری، احیاء، اطلاع‌رسانی، تصحیح و تحقیق به میدان آورده و بیش از كشورهای دارای این نسخ به كسب اعتبار برای كار در این حوزه می‌اندیشد.
از مهم‌ترین پرسش‌هایی كه در تشكیل این سازمان و اقداماتی كه دانشگاه كمبریج تاكنون انجام داده پیش می‌آید این است كه چرا كشورهای دارای سابقه تولید این نسخ، پیشگام چنین حركت‌هایی نمی‌شوند و همیشه باید دنباله‌روی دیگرانی باشند كه سهمی هم در تولید این آثار نداشته‌اند.
عظیمی می‌گوید: نبود یك نهاد تشكیلاتی منسجم در كشورهای اسلامی و بویژه نداشتن دانش فنی قوی برای فهرست‌نویسی و از همه مهمتر دانش آكادمیك در بحث حفاظت و نگهداری و دیجیتالی كردن آثار خطی در اروپا از جمله دلایل پیشگامی دانشگاه كمبریج در راه‌اندازی این سازمان است.
هزینه و زمان كافی و نیروی انسانی كارآمد برای برگزاری همایش‌های بین‌المللی و برگزاری جلسات كمیته‌ها در كشورهای عضو و نبود این توان در كشورهایی مثل ایران از دیگر دلایل پیشگامی این دانشگاه است.
از جمله مشكلاتی كه پس از تشكیل این سازمان برای كشورهای عضو و دارای سابقه گسترده تمدنی در حوزه آثار خطی به وجود آمد، محدود شدن تدریجی حضور نمایندگان كشورها و اعضای كمیته‌ها به دلیل حذف زبان‌های عربی و فارسی از همایش‌ها و كنفرانس‌ها و محقق نشدن وعده‌های اولیه برای برگزاری برخی اجلاس این سازمان در كشورهای عضو بود كه این هم به دلیل تامین نشدن مالی و پشتیبانی از سوی كشورهایی مثل ایران و ... به صورت غیررسمی كنار گذاشته شد.
به گفته عظیمی، برپایی یك كنفرانس درباره موضوعات فعالیتی این سازمان بین‌المللی نیازمند صرف صدها ساعت كار اجرایی؛ هماهنگی كامل دستگاه‌های اجرایی و دولتی و پشتیبانی مالی مطلوب است كه متاسفانه در ایران چنین امكانات و تداركاتی تقریبا وجود ندارد.
حال محاسبه كنیم كه برای هر سال 4 كنفرانس با حضور تمام اعضای سازمان و تداركات پیشین به منظور برپایی نشست‌های اعضای كمیته‌ها و تصویب موضوعات مورد توافق ما چه میزان می‌توانیم اقدامات اجرایی، پشتیبانی و مالی لازم را انجام دهیم.
سیدمحمدرضا فاضل هاشمی، مدیركل مخطوطات كتابخانه آستان قدس رضوی درباره مشكلات كشورهایی چون ایران در پیشگامی و مدیریت چنین برنامه‌های بین‌المللی می‌گوید: این كه ما با راه‌اندازی موسسه و بنیادی بین‌المللی در حوزه نسخ خطی اسلامی و ایرانی پیشگام باشیم در نشست‌های مختلف مطرح شده است، اما هیچ گاه آن گونه كه باید اتفاق نظر میان كتابخانه‌ها برای تشكیل چنین بنیاد، نهاد یا موسسه‌ای وجود ندارد.
به گفته وی، با توجه به سابقه تمدنی و توان كارشناسی ما، لازم بود این سازمان توسط ما راه‌اندازی می‌شد، اما حال هم با توجه به ضرورت برگزاری نشست‌های كارشناسی میان كتابخانه‌ها برای چاره‌اندیشی در چنین مواردی و پیشگامی، نخستین نشست كارشناسی میان كتابخانه‌ها اسفندماه سال گذشته برگزار شد و مرداد ماه هم دومین نشست برگزار می‌شود.
هاشمی حضور، همكاری و پشتیبانی دولت در این گونه امور را ضروری می‌داند و با توجه به حضور رئیس كتابخانه ملی در هیات دولت می‌گوید: با این پشتوانه‌ها می‌توان به نتیجه كارهای كارشناسی امیدوار بود.
جمشید كیانفر، كارشناس و مصحح نسخ خطی و سردبیر مجله آیینه میراث هم معتقد است، این كاستی‌ها همگی ناشی از نبود برنامه‌ریزی و فراموشی تمام برنامه‌های موجود با تغییر مدیریت‌هاست و به دلیل قائم به فرد بودن امور، هرگز نمی‌توان انتظار تحولی در تمام حوزه‌ها و بویژه حوزه نسخ خطی داشت.
به گفته وی، دلیل انجام برنامه‌های درازمدت ایران‌شناسی، شرق‌شناسی و اسلام‌شناسی در دانشگاه‌ها و مراكز معتبر جهانی، برنامه‌محور بودن این مراكز است و تغییر مدیریت‌ها تاثیر چندانی بر این برنامه‌ها ندارد.
از تاثیری كه تغییر مدیریت‌ها و آسیبی كه این تغییرات بر فرهنگ ایرانی می‌گذارد، نمی‌توان گذشت. نبود برنامه و تشكیلات منسجم و پشتیبانی مالی دولتی را هم نمی‌توان فراموش كرد؛ اما باید به فكر نهادهای خصوصی فعال بین‌المللی هم بود كه در خلا‡ حضور دولت، گام در راه چنین فعالیت‌هایی بردارد و ما پیشگام فعالیت‌های فرهنگی و جهانی باشیم.
فراموش نكنیم كه حامی مالی طرح راه‌اندازی سازمان نسخ خطی اسلامی در مركز مطالعات شرقی دانشگاه كمبریج، بر اساس اطلاعات غیررسمی، یك مركز فرهنگی متعلق به عربستان سعودی است و هزینه‌های گزاف برگزاری كمیته‌ها و كشورهای عضو، چندین كنفرانس در هر سال و تحقیقات و مطالعات گسترده در این حوزه را این مركز فرهنگی عهده‌دار است.
فراموش هم نكنیم كه انگلستان و عربستان 2 كشور عمده در خرید آثار خطی قاچاق شده از ایران و كشورهای دیگر هستند و مبالغ بالایی هم برای این آثار می‌پردازند.
نامهربانی با نسخ خطی
با حجم گسترده نسخ خطی در جامعه ایرانی برنامه‌های حفاظتی، نگهداری و احیای نسخ تاكنون چندان موفقیت‌آمیز نبوده است. گردآوری حدود 20 درصد آثار خطی موجود در جامعه و غفلت از صدها هزار نسخه موجود در كشورهای همجوار در كنار تلاش‌های ناكام برای ساماندهی، حفظ و احیای این نسخ از جمله عوامل این ناكامی‌ها بوده است.
نامهربانی با نسخ خطی
با حجم گسترده نسخ خطی در جامعه ایرانی برنامه‌های حفاظتی، نگهداری و احیای نسخ تاكنون چندان موفقیت‌آمیز نبوده است. گردآوری حدود 20 درصد آثار خطی موجود در جامعه و غفلت از صدها هزار نسخه موجود در كشورهای همجوار در كنار تلاش‌های ناكام برای ساماندهی، حفظ و احیای این نسخ از جمله عوامل این ناكامی‌ها بوده است.
طرح ثبت و تملك نسخ خطی كه از تصویب مجلس نگذشت و نمایندگان با این دلیل كه باعث فرار بیشتر آثار خطی و قاچاق آن در خارج از كشور می‌شود، آن را رد كردند و دعوت‌های مكرر برای خرید و امانت‌سپاری آثار از سوی كتابخانه‌های بزرگ كه هنوز با اقبال زیادی هم روبه‌رو نشده است، از نمونه‌های بارز تلاش‌های ناكام در این عرصه است.
نبود شرایط مناسب برای نگهداری این آثار در خانه‌ها، نداشتن امكانات آفت‌زدایی، مستندسازی آثار در شرف تخریب یا تخریب شده از جمله نامهربانی‌هایی است كه با میراث مكتوب كشور می‌شود. از این دست رویدادها كه در حوزه فرهنگ به وفور مشاهده می‌شود، در حوزه نسخ خطی به صورت چشمگیری وجود دارد، حساسیت درباره آثاری كه نابودی آنها می‌تواند به فراموشی بخشی از فرهنگ یك ملت با سابقه فرهنگی گسترده و عمیق منجر شود.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: www.jamejamonline.ir
