ads-culture-top-1
تازه ترین های مقالات ادبی

یک گروه دیگر از کاتبان نسخه‌های خطی، بر عکس زیادی باسواد بوده‌اند و روغن چراغ و باقی سور و ساتشان مهیا بوده و از فرط خوشحالی، گاهی در شعر حافظ دستکاری‌هایی هم کرده‌اند؛ مثلا ً...
  
با چارده روایت
چندماه پیش، تصحیح جدیدی از دیوان حافظ منتشر شد، از بین این همه تصحیح کدام یکی بهتر است؟
ماه پیش، 2 اتفاق در حوزه حافظ پژوهی رخ داد که هر کدامشان به تنهایی می‌توانند مهم ترین اتفاق سال در حوزه ادبیات باشند. اول از همه، تصحیح جدیدی از دیوان حافظ منتشر شد که مصحح آن، دکتر سلیم نیساری در آن، دیوان حافظ را بر اساس 52 نسخه خطی که همگی در فاصله 15 تا 100 سال بعد از مرگ حافظ نوشته شده اند، آماده کرده (رکورد قبلی تعداد نسخه‌های مورد استفاده برای تصحیح حافظ، 48 نسخه متعلق به خود دکتر نیساری بود). با فاصله کمی، نسخه ای خطی از 50 غزل حافظ به شکل کتاب منتشر شد که در آخرین سال‌های حیات حافظ نوشته شده بود (قبلا ً هم بعضی کتاب‌های خطی نوشته شده در زمان حیات حافظ پیدا شده بودند که غزلی از او هم داشته باشند اما نسخه ای معاصر شاعر که 50 غزل یک جا داشته باشد، نوبر بود). فکرش را بکنید، با این 2 اتفاق جدید، ممکن است در آینده ای نزدیک ما بفهمیم که شعرهای حافظ را تا حالا اشتباهی می‌خوانده ایم و مثلا ً شعر «با مدعی مگویید اسرار عشق و مستی/ تا بی خبر بمیرد در درد خود پرستی» در اصل این بوده «با مدعی بگویید احوال عشق و مستی/ تا بی خبر نمیرد در درد خودپرستی»؛ هیجان انگیز است، نه؟

1)
 چرا این همه چاپ متفاوت وجود دارد؟

این طور که راویان اخبار و ناقلان آثار و طوطیان شکرشکن شیرین گفتار نقل کرده اند، اولین چاپ دیوان حافظ سال 1791(یعنی 218 سال پیش از این) در کلکته هند و توسط یک انگلیسی، مسترجان نام انجام شده است. شاید از همین مقدمه تاریخی بشود نتیجه گیری کرد که کار، کار انگلیسی‌هاست که این همه چاپ‌های مختلف دیوان حافظ وجود دارد که هر کدامشان در تعداد غزل‌ها و ابیات غزل‌ها و عبارات هر بیت با هم تفاوت دارند؛ اما صبر کنید، قبل از آن مستر جان بینوا هم، کلی نسخه خطی (غیر چاپی) از دیوان حافظ بوده که آن‌ها هم با همدیگر فرق داشته اند. حافظ از آن دسته شاعرانی است که از همان زمان خودش حسابی طرفدار داشته و معروف است که استاد سختگیر حافظ (می‌رسید شریف جرجانی)، اگر بقیه شاگردها شعر می‌خوانده اند دعوایشان می‌کرد اما وقتی حافظ می‌آمد از او می‌پرسید «شعر تازه چی داری؟». وقتی هم بقیه همکلاسی‌ها مراتب حسادتشان را به زبان می‌آوردند، چیزی شبیه به این می‌گفته که «این پسر کارش درست است و شعرش از آسمان می‌آید». هنوز هم مردم شعر حافظ را چیزی ماورائی می‌دانند و برای مشورت گرفتن به آن فال می‌زنند.
حالا خودتان انصاف بدهید، مردم نمی‌خواهند اصل چنین متن محترم و با ارزشی را بخوانند؟ پس دست از سر مسترجان بدبخت بردارید و بیایید برویم سراغ نسخه نویس‌های کم سواد یا زیادی با سواد خودمان.

2)
 چرا نیاز به تصحیح دارد؟

در این که حافظ آدم سختگیر و وسواسی‌ای بوده و مدام شعرش را بالا و پایین می‌کرده، هیچ شکی نیست. دیوان حافظ حدودا ً 470_460 غزل دارد که اگر این تعداد را به سال‌های شاعری حافظ یعنی حدودا ً 45 سال (حافظ 65 سال عمر کرده) تقسیم کنیم، با عدد خنده‌داری مواجه می‌شویم؛ هر ماه یک غزل. منطقی اش این است که حافظ نگذاشته همه غزل‌هایش به دست ملت برسند و حتی آن‌هایی را هم که ما امروز می‌خوانیم، کلی بالا و پایین کرده و حداقل برای هر کدام یک ماه وقت گذاشته (در یک نسخه معاصر خود حافظ _ همان که تازه چاپ شده و معرفی اش را در این صفحه می‌خوانید _ 2 روایت از یک غزل واحد وجود دارد).
این اولین دلیلی است که در نسخه‌های مختلف دیوان حافظ، عبارت‌های مختلف وجود دارد. بعضی از آن‌هایی که یک غزل را ثبت کرده اند، یادشان رفته بعدا ً از حافظ بپرسند در شعرش دستکاری کرده یا نه.
به جز این، کاتب‌های نسخه‌های خطی، رد پاهای دیگری هم از خودشان به جا گذاشته اند. بعضی‌هایشان بی‌سواد یا تندنویس یا کم حال و حوصله بوده اند یا این که در مصرف روغن چراغ صرفه جویی می‌کردند و نصفه شب‌ها در نور کم می‌نوشتند و در نتیجه یکی یا چند تا از این عوامل، نسخه‌های پر غلط، غلوطی را به یادگار گذاشته اند که بعد هم بقیه از روی همان‌ها نوشته اند و همین شده سند.
یک گروه دیگر از کاتبان نسخه‌های خطی، بر عکس زیادی باسواد بوده اند و روغن چراغ و باقی سور و ساتشان مهیا بوده و از فرط خوشحالی، گاهی در شعر حافظ دستکاری‌هایی هم کرده‌اند؛ مثلا ً در غزل معروف «ما بدین در نه پی حشمت و جاه آمده ایم» مصرع «آبرو می‌رود ای ابر خطا پوش ببار» را تمام نسخه‌های کهن «ابر خطا شوی» ضبط کرده اند که خیلی طبیعی است، ابر با فعل شستن همخوانی و نسبت داشته باشد. اما از یک جایی به بعد، نسخه‌های خطی شده اند «ابر خطا پوش» که برای ما هم آشناتر است؛ معلوم است که اینجا کار، کار همان کاتب خوشحال است.

3)
 چطوری تصحیح می‌کنند؟

حالا با این کاتب‌های سر به هوا چه کار باید کرد؟ چطور باید به اصل شعر‌های حافظ دست پیدا کرد؟ اگر خود حافظ یک دفتر از شعرهایش به خط و امضای خودش داشت، کار آسان بود. می‌گشتیم و آن دفتر را _ هر جور که شده _ پیدا می‌کردیم و خلاص. اما حالا که همچنین دفتری نیست و وضعیت نویسندگان نسخه‌های خطی هم همان است که ذکرش رفت، چه کار باید کرد؟

استادهای فن، برای جواب این سؤال چند تا راه حل دارند:

تصحیح تک نسخه ای: یکی از راه حل‌ها این است که بگردیم یک نسخه قدیمی‌تر و کم غلط‌تر پیدا کنیم، آن را بگذاریم جلوی رویمان و با کمک یکی دو تا نسخه کمکی دیگر، گیرهایش را بگیریم. معروف‌ترین نمونه تصحیح تک نسخه ای، کاری است که یک استاد ادبیات به اسم عبدالرحیم خلخالی در سال 1308 منتشر کرد و منبعش یک نسخه مربوط به سال 827 هجری قمری ( 35 سال بعد از مرگ حافظ) بوده است. این تصحیح را 10 سال پیش، استاد بهاءالدین خرمشاهی دوباره تصحیح کرد.
تصحیح چند نسخه ای: در این روش، مصحح به جای اعتماد کردن به فقط یک نسخه، چند نسخه را می‌گذارد جلوی رویش و در موارد اختلاف به رأی اکثریت یا قدیمی‌ترین نسخه‌ها اعتماد می‌کند. این کار را اولین بار 2 تا استاد _ علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی _ در سال 1320 انجام دادند و همان نسخه خلخالی را با 17 نسخه دیگر گذاشتند جلوی رویشان و تصحیح معروفشان را منتشر کردند. تصحیح دکتر ناتل خانلری (با 14 نسخه) و دکتر نیساری (با 51 نسخه) هم از معروف‌ترین نمونه‌های این دسته هستند.
تصحیح ذوقی: حالا گروه دیگری هم هستند که می‌گویند کار ادبی مثل سیاست نیست و دموکراسی بازی در آن، جایی ندارد؛ یعنی اگر صد تا نسخه هم یک عبارت را ضبط کرده باشند و فقط یکی عبارت شاعرانه‌تر را آورده باشد، از کجا معلوم که همان عبارت شاعرانه، دستپخت اصلی حافظ نباشد؟ این ایده اولین بار، متعلق به ابوالقاسم  انجوی شیرازی بود و در سال 1345 تصحیحش را با این روش منتشر کرد. معروف‌ترین نمونه این گروه تصحیح‌ها را اما در 1372، هوشنگ ابتهاج یا ه.ا. سایه (شاعر) منتشر کرد که هم 31 نسخه قدیمی ‌را جلوی رویش گذاشته بود و هم ملاک‌های زیبایی شناسی برای انتخاب عبارات مورد اختلاف را داشت.
تصحیح گردآوری: گروه آخر از کسانی که حافظ را تصحیح کرده اند، کسانی بوده اند که در واقع تصحیح نکرده و فقط آن را گردآوری کرده اند و هر غزل و بیتی را در هر کجا به نام حافظ دیده‌اند، زده‌اند تنگ هم و شده است یک دیوان حافظ جدید (البته این کار سابقه طولانی دارد و در 4 قرن پیش، یک شاهزاده تیموری به نام فریدون میرزا دستور داده که هر غزل منسوب به حافظ را یک جا جمع کنند. این دیوان را هم الأن می‌توانید توی بازار کتاب پیدا کنید؛ دکتر احمد مجاهد آن را چاپ کرده است).

4)
 حالا ما کدام تصحیح را بخریم؟

احتمالا ً بعد از همه این توضیح‌ها، شما از ما توقع دارید که یک جواب قطعی و درست و درمان به شما بدهیم که تصحیح a بهتر از b و c و بقیه است. متأسفانه انتظار شما، انتظار بیجایی است. اگر می‌شد با قاطعیت یک تصحیح را به عنوان تصحیح برتر انتخاب کرد، دیگر این همه آدم‌های کار درست زحمت انجام یک تصحیح جدید یا اصلاح تصحیح قبلی خودشان را به خودشان نمی‌دانند. ما این جا به جای معرفی فقط یک تصحیح، می‌توانیم به شما چند تا پیشنهاد و راهکار برای انتخاب یک دیوان حافظ خوب بدهیم:
* کارهایی که نباید بکنیم؛ در موقع انتخاب و خرید دیوان حافظ، اول از همه روی کتاب را نگاه کنید، اگر نوشته بود «بر اساس تصحیح فلانی» یا «از روی تصحیح بهبهانی» اصلا ً سراغ آن چاپ نروید که این، فریبی بیش نیست با چاپ‌هایی هم که در رویشان عباراتی مثل «همراه با فال» دارد همین برخورد را بکنید. یک فاتحه خواندن و تصادفی یک صفحه دیوان را باز کردن کاری ندارد که!
* کارهایی که باید بکنیم؛ اول از همه باید از اسم و رسم مصحح مطمئن شوید. مقدمه دیوان را نگاه کنید و ببینید مصحح کدام یک از روش‌های تصحیح را که آن بالا گفتیم، انتخاب کرده و آیا توضیحات او شما را قانع می‌کند یا نه؟
* کارهایی که بهتر است انجام دهیم؛ معمولا ً در تصحیح‌های درست و حسابی و پدر و مادر دار، در پایین صفحات کتاب، اختلاف‌های هر غزل در نسخه‌های مختلف را هم ذکر کرده اند. ببینید می‌توانید از این پاورقی‌ها و روش کارشان سر در بیاورید یا نه. اگر بله که چه بهتر، شما به جای یک تصحیح چند نسخه مختلف از دیوان حافظ را در اختیار دارید اما اگر دیدید سر در آوردن از این پاورقی‌ها که معمولا ً با علائم اختصاری نوشته می‌شوند، کار شما نیست، یک چاپ بدون پاورقی را انتخاب کنید.      
 
 
 
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: هفته نامه همشهری جوان/ شماره 204
بازنشر اختصاصی سیمرغ
 
مطالب پیشنهادی:
حافظ را بیشتر بشناسیم
مولانا : خاموش پرگفتار
چرا سخن حافظ چکیده‌ی تاریخ ایران است؟
برگ برنده کتاب پرخواننده «دا» در چیست؟!
شهریار: من اگر روزه بگیرم رطب آید سر بازار
 
 



نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

دیدگاه‌ها  
1397-10-17 02:35
خیلی ممنون بابت این توضیح خوب. فقط اینکه ای کاش یک لیست از تصحیح های موجود در بازار هم ارائه میدادید.
پاسخ دادن | پاسخ به نقل قول | نقل قول کردن
ads-culture-left-1
تازه ترین اخبار فرهنگ و هنر
5 واقعیت از زندگی  ژاکلین کندی همسر رئیس جمهور آمریکا !+ تصاویر5 واقعیت از زندگی ژاکلین کندی همسر رئیس جمهور آمریکا !+ تصاویر

قبل از آنکه جکی با جان اف کندی رئیس جمهور آن زمان آمریکا ازدواج کند و به عنوان خالق افسانه ای در مورد حضور زنان در کاخ سفید بتواند اولین کسی باشد که لقب بانوی اول را به خود بگیرد، با جان هاستت در سال 1952 آشنا شد و با او ازدواج کرد

ads-culture-left-2
پربیننده ترین اخبار فرهنگ و هنر


Depression.jpg

اگر در زمینه اضطراب و افسردگی نیاز به راهنمایی و مشاوره دارید

مشکل خود را با یکی از مشاوران آنلاین ما در میان بگذارید

 
sabacode-728*90-970309 top mobile only
X