حسین پاینده دانشیار نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه طباطبایی در نقدی كه در روزنامه اعتماد به چاپ رسیده است در مورد سریال بزنگاه چنین نوشته است:
سریال هایی که از تلویزیون ایران پخش می‌شوند، به ویژه در دو مقطع زمانی پربیننده هستند؛ یکی تعطیلات عید و دیگری ایام ماه رمضان. اینکه چرا در این دو برهه زمانی خاص به این سریال ها اقبال بیشتری می‌شود، ربط مستقیمی‌به اوقات فراغت مخاطبان برنامه های تلویزیون و نحوه گذراندن آن در فرهنگ ما دارد.
در تعطیلات طولانی سال نو، هم به طور طبیعی تعداد تماشاگران برنامه های تلویزیون افزایش می‌یابد و هم اینکه مدت زمانی که تماشاگران می‌توانند به تماشای تلویزیون بگذرانند بیشتر می‌شود. به طریق اولی، در ماه رمضان مخاطبان بالقوه سریال های عامه پسند بیشتر می‌شوند زیرا جدول زمان پخش برنامه ها تعمداً به گونه یی تنظیم می‌شود که این سریال ها بعد از افطار یا در محدوده زمانی موسوم به «ساعات پربیننده» (ساعت 30/7 الی 30/11 شب) نمایش داده شوند.
زمان پخش این سریال ها به ویژه هنگامی‌اهمیت می‌یابد که وقت افطار، مانند امسال، تقریباً با آغاز «ساعات پربیننده» مقارن شده باشد. یکی از بحث هایی که تقریباً هر سال در این دو مقطع زمانی (عید و ماه رمضان) درباره سریال های پربیننده تلویزیون مطرح می‌شود، «ابتذال» یا «بدآموزی» آنهاست.
نه فقط کسانی بیرون از مجموعه مدیران تلویزیون و دست اندرکاران تولید این سریال ها، بلکه گاه (مانند امسال) بعضی از سیاستگذاران یا مراجع نظارت و ارزیابی برنامه ها از داخل این نهاد، از منظری اخلاقی بر الگوهای رفتاری یا زبانی که در این برنامه ها به نمایش گذاشته می‌شود ایرادهایی وارد می‌کنند. نمونه بارزی از این بحث ها در ماه رمضان امسال درباره سریال «بزنگاه» شروع شده است.
این مجموعه تلویزیونی به نحوی پارادوکس مانند هم مورد انتقاد برخی از مسوولان تلویزیون قرار گرفته و هم توسط اشخاص و نهادهایی خارج از این تشکیلات مصداق عینی ابتذال و بدآموزی شناخته شده است. شالوده بحث کسانی که این سریال را نامناسب محسوب می‌کنند، به طور خلاصه از این قرار است که تلویزیون نباید شیوه هایی از تعامل یا طرز بیان را که از الگوهای رفتار پسندیده و احترام آمیز یا گفتار مودبانه فاصله می‌گیرند، در معرض دید طیف گسترده یی از تماشاگران قرار دهد زیرا این الگوها به ویژه توسط جوانان به سرعت اتخاذ و بازتولید می‌شوند.
به بیان دیگر، تلویزیون با پخش چنین سریال هایی ناخواسته مروج فرهنگ ناپسندیده یا مبتذل می‌شود و این آشکارا با اهداف اخلاق مدارانه این دستگاه در تناقض قرار دارد. در نوشتار حاضر استدلال می‌شود که این بحث درخصوص «مبتذل» و «بدآموز» بودن یا نبودن سریال های عامه پسند، بر شالوده یی گمراه کننده استوار است و جنبه های مهم تری از آنها را که باید موضوع تحقیقات فرهنگی و نقد ادبی باشند، از کانون توجه بیرون می‌برد و مسکوت نگه می‌دارد. وظیفه پژوهشگران فرهنگ و منتقدان ادبی اثبات «ابتذال» یا «پرمایگی» این سریال ها نیست، بلکه آنان در درجه نخست باید معلوم کنند که سریال هایی از قبیل «بزنگاه» با استفاده از کدام تمهیدها و شگردها معناهای خود را خلق می‌کنند، این معناها دقیقاً چه هستند و چرا این تولیدات در میان طیف وسیعی از تماشاگران تلویزیون مخاطب می‌یابند. به منظور بررسی این موضوعات، در نوشته حاضر ابتدا به ضرورت ملحوظ کردن سریال هایی مانند «بزنگاه» در دایره مطالعات نقادانه خواهیم پرداخت؛ سپس ویژگی های «بزنگاه» را به عنوان نمونه یی خصیصه نما از سریال های عامه پسند برخواهیم شمرد و در پایان نکاتی را درخصوص رابطه این سریال با فرهنگ طبقه متوسط و دلایل اقبال به آن ذکر خواهیم کرد.
1- چرا منتقدان ادبی و پژوهشگران فرهنگ باید به سریال «بزنگاه» توجه کنند؟
در گذشته، منتقدان ادبی پرداختن به سریال های عامه پسند را دون شأن خود می‌پنداشتند زیرا اعتقاد داشتند صرفاً آثار ارزشمند و برتر ادبی را باید درخور نقد محسوب کرد. لیکن حدوداً از دهه 1960 به این سو، در نظریه های ادبی این بحث مطرح شد که گرچه تمایزگذاری بین متون «برتر» و «کهتر»، یا سریال های «آموزنده» و «مبتذل»، ظاهراً فقط بر پایه کیفیت زیبایی شناختی این متون و سریال ها صورت می‌گیرد، اما در واقع ملا ک های زیبایی شناختی نمی‌توانند عاری از شالوده یی نهادی و طبقاتی باشند. به عبارت دیگر، نهادهای خاص (مانند دانشگاه ها، دستگاه های متولی فرهنگ و غیره) به طور مستقیم و غیرمستقیم سنجه هایی برای تعیین «امر زیبا» به دست می‌دهند و همچنین منافع طبقاتی پژوهشگران بر این ملاک ها صحه می‌گذارد و تقویت شان می‌کند.
در نتیجه، برخی متون «ارزشمند» و برخی دیگر «سطحی»، یا بعضی از سریال ها «مناسب» و بعضی دیگر «نامناسب» تشخیص داده می‌شوند. این تمایزگذاری در گذشته موجب حذف سریال های عامه پسند (و کلاً فرهنگ عامه) از دایره پژوهش های فرهنگی و ادبی شده بود. از زمان پیدایش مطالعات فرهنگی در علوم انسانی، درستی این تمایز محل بحث قرار گرفت و استدلال شد ملاک های تشخیص امر زیبا، سنجه هایی زمانمند هستند. به بیان دیگر، در دوره های مختلف و برحسب اوضاع اجتماعی مختلف، پسندهای تماشاگران و دلایل اقبال یا بی اعتنایی آنان به این محصولات فرهنگی دستخوش تغییر می‌شود. ایضاً در نظریه های ادبی جدید هم بر این اصل تاکید می‌شود که منتقد نباید مجموعه معینی از «آثار برتر» را یگانه حوزه مشروع نقد ادبی قلمداد کند و از سایر تولیدات ادبی یا فرهنگی غفلت بورزد. اساساً کار منتقد ادبی عبارت است از بررسی زمینه فرهنگی معناآفرینی در انواع متون، نه ارزش گذاری بر اساس تمایزگذاری بین «آثار برتر» و «آثار عامه پسند».
به این ترتیب منتقدان ادبی نباید سریال هایی مانند «بزنگاه» را به بهانه تعلق به فرهنگ عامه از دایره بررسی های نقادانه خارج کنند. اطلاق عنوان «بی محتوا» یا زدن برچسب «ابتذال» به این قبیل تولیدات تلویزیونی، حکایت از رویکردی منسوخ دارد که مطابق با آن، نقد ادبی صرفاً به «امر والا» می‌پردازد. پارادایمی‌که مطالعات فرهنگی برای نقد ادبی پیشنهاد می‌کند، نقطه مقابل رویکرد یادشده است، زیرا در این پارادایم (که با عنوان عام «نقد فرهنگی» مورد اشاره قرار می‌گیرد) سریال هایی مانند «بزنگاه» به هیچ روی «سطحی» تلقی نمی‌شوند بلکه برعکس، استدلال می‌شود که این سریال ها برخی از ژرف ترین و تاثیرگذارترین گفتمان هایی را بازنمایی می‌کنند که نمودهایش را در تعامل های بینافردی آحاد جامعه معاصر می‌توان دید. تاثیر مطالعات فرهنگی در نقد ادبی جدید را به این صورت می‌توان خلاصه کرد که نقد ادبی به جای پرداختن به امر استعلایی، باید به امر ناسوتی و روزمره معطوف شود. سریال های عامه پسندی مانند «بزنگاه» نه فقط مصداق بارز امر روزمره هستند (یعنی به موضوعی تبدیل شده اند که هر روز توجه مخاطبان را به خود جلب می‌کند و سوژه فرآیندهای فکری و گفت وگوهای مردم است)، بلکه جلوه هایی از زندگی روزمره در جامعه زنده امروز را برابر دیدگان ما قرار می‌دهند. منتقد ادبی یا پژوهشگر فرهنگ نمی‌تواند با توسل به دستاویز «ابتذال»، روی مسائل فرهنگی جامعه معاصر چشم ببندد و حوزه فعالیت خود را به متون ادبی تحسین شده قرن ها پیش منحصر کند.
2- سازوکارهای عامه پسندانه سریال «بزنگاه» کدام هستند؟
«بزنگاه» با موقعیتی ساده آغاز می‌شود. در نخستین اپیزود این سریال، احمد پرور (بزرگ خاندان) مرده است و اعضای خانواده خود را برای مراسم تدفین و ترحیم او آماده می‌کنند. خانواده پرور دو فرزند پسر و یک فرزند دختر دارد. صابر پرور، پسر ارشد خانواده، خود در سنین پنجاه سالگی به بالاست و همسرش پیش تر مرده است. او اکنون با دو دخترش (فریده و فرزانه) که هر دو دم بخت هستند، در خانه پدری زندگی می‌کند. بهجت پرور (خواهر صابر) که میانسال است، همراه با شوهرش توفیق برای کمک به منزل پدر آماده است.
کسی که هنگام انتقال جنازه پدر دیرتر از همه از راه می‌رسد، آخرین فرزند خانواده یعنی نادر پرور است. نادر همراه دختر کوچکش (درسا) آمده اما مریم (همسرش) همراه او نیست زیرا اعتیاد نادر به مواد مخدر باعث شده است همسرش او را ترک کند. موضوعی که بلافاصله پس از دفن جنازه به مساله اصلی فرزندان و داماد احمد پرور تبدیل می‌شود، تقسیم میراث او و سهم هر یک از ورثه است. توفیق که در پی تصاحب بخشی از خانه پدرزنش است، پیاپی به همسرش تذکر می‌دهد که سهم دختر و داماد خانواده از ارث باید محفوظ بماند. از سوی دیگر، صابر به دنبال تصاحب مغازه نانوایی پدر مرحومش است. در این میان، نادر هم که از خانه خود رانده شده، خواهان تصاحب بخشی از خانه پدری و داشتن سهمی‌در نانوایی است. این وضعیت وقتی پیچیده می‌شود که بازماندگان درمی‌یابند از ارثیه یک میلیارد تومانی که آنها گمان می‌کردند به جیب خواهند زد، خبری نیست و متوفی پول ناچیزی در حساب بانکی خود باقی گذاشته و ضمناً خانه یی را که داماد و فرزندانش به آن طمع ورزیده اند، مدتی قبل از مرگش فروخته بوده است.
از این پس، اپیزودهای سریال «بزنگاه» بر محور تلاش های مضحک بازماندگان احمد پرور برای یافتن و تصاحب دارایی های او می‌چرخد. پیرنگی که توضیح دادیم، لزوماً ماهیتی عامه پسند ندارد و اصولاً نمی‌توان در یک تقسیم بندی کلی و جهان شمول برخی رویدادها در داستان ها را ذاتاً نخبه پسند یا ماهیتاً عامه پسند اعلام کرد. آنچه باعث تعلق یک متن به «فرهنگ متعالی» یا «فرهنگ عامه» می‌شود، سوژه یا پیرنگ یا حتی شخصیت های متن نیست؛ بلکه نحوه شخصیت پردازی یا نحوه مضمون سازی از یک سوژه یا کارکرد پیرنگ در یک متن معین است که می‌تواند آن متن را به ذائقه زیبایی شناختی نخبگان نزدیک کند یا در زمره تولیدات فرهنگی قرار دهد که بیشتر توسط عوام مصرف می‌شوند. بر این اساس، «بزنگاه» نه به صرف رویدادهایی که برشمردیم، بلکه به سبب سازوکارهایی که در آن می‌توان تشخیص داد، مصداقی از نوع سریال هایی است که عامه پسند تلقی می‌شوند. برخی از مهم ترین این سازوکارها به شرح زیر هستند.
1- «بزنگاه» همچون اکثر سریال های عامه پسند، یک شخصیت مرکزی یا اصلی ندارد، بلکه مجموعه یی از شخصیت ها، هر یک از منظری، در این سریال کانون توجه تماشاگر می‌شوند.
برای مثال، صابر با گفتار ناسنجیده و بی ملاحظه اش، اغلب خنده تماشاگر را برمی‌انگیزد. به همین میزان، توفیق با تلاش احمقانه اش برای سهم بردن از ارثیه پدرزن، یا با دوز و کلک های بی وقفه اش برای استفاده از کارت سوخت دیگران، شخصیتی مضحک جلوه می‌کند. ایضاً نادر هم به دلیل اعتیاد خانمان سوزی که زندگی مشترک او با همسرش را از هم پاشیده و هم به دلیل زرنگی ها و سوءاستفاده اش از سادگی یا حماقت دیگران، مورد توجه بیننده قرار می‌گیرد. فریده (دختر ارشد صابر) به دلیل رفتار بلاهت بارش در جلب توجه کامران (کارگر جوان نانوایی احمد پرور)، باعث شلیک خنده تماشاگر می‌شود. درسا (دختر خردسال نادر) هم به دلیل رفتار شیطنت آمیزش و هم به دلیل اینکه در غیاب مادرش مظلومانه مورد بی مهری اطرافیان قرار می‌گیرد، خنده و در عین حال حس ترحم بیننده را برمی‌انگیزد. برخلاف سایر گونه های عامه پسند (مانند سریال های کارآگاهی از قبیل «هرکول پوآرو»)، سریال عامه پسندی همچون «بزنگاه» با اجتناب از به کارگیری یک شخصیت مرکزی منفرد، طیفی از تماشاگران مختلف با ذائقه های داستانی گوناگون را به خود علاقه مند می‌کند.
2- تمهیدی که در بند قبلی توضیح دادیم، خود منجر به این می‌شود که این سریال، همزمان واجد چندین مسیر روایی باشد. «بزنگاه» با شخصیت نادر روایتی از خانمان سوزی اعتیاد به نمایش می‌گذارد؛ با شخصیت توفیق روایتی از حسابگری ماتریالیستی را نشان می‌دهد؛ با بهجت روایتی از نقش کلیشه یی «دختر دلسوز برای برادران» را تماشا می‌کنیم؛ با درسا روایتی رقت آور از ظلم هایی که در غیاب مادر به بچه می‌شود؛ و الی آخر. هر یک از این روایت ها، داستان «بزنگاه» را در مسیری جداگانه اما هم پیوند با سایر روایت ها به پیش می‌برد، زیرا این شخصیت ها همگی اعضای یک خانواده هستند و سرنوشت شان ناگزیر با یکدیگر پیوند می‌خورد. بدین ترتیب، پیرنگ «بزنگاه» صبغه یی پویا می‌یابد و واجد حداکثر تعلیق می‌شود، زیرا خواننده دائماً از خود
(و دیگران) می‌پرسد که هر یک از این مسیرهای روایی به کجا ختم خواهد شد و سرنوشت این یا آن شخصیت خاص چگونه با سرنوشت سایر شخصیت ها تلاقی خواهد کرد.
3- «بزنگاه» آمیزه یی از وضعیت های مضحک و ملودرام گونه است. ملودرام نمایش یا روایتی است که هدف بلافصل آن برانگیختن احساسات مخاطب از طریق نشان دادن موقعیت ها یا رویدادهای اندوه آور یا ترحم انگیز است. در ملودرام انگیزه شخصیت ها و باور پذیری رفتارها شان کم اهمیت تر از اشک آور بودن مخمصه هایی است که در آن گرفتار می‌آیند. شخصیت های چنین نمایش یا روایتی، معمولاً کلیشه یی و تجسم نیکی یا شر مطلق هستند. تک بعدی بودن این شخصیت ها به این معناست که هر کدام از آنها با یک ویژگی معین تصویر می‌شوند، ویژگی مانند حسادت، مال طلبی، خیرخواهی، بدذاتی، بلاهت و غیره. شخصیت پردازی درسا در «بزنگاه»، مصداقی از تمهیدهای ملودرام گونه در این سریال است. دختربچه معصومی‌که قربانی اعتیاد پدر و اختلاف والدین است، اکنون به دور از مهر مادر، گرفتار بدرفتاری ها و ستم هایی شده که عمو و عمه و شوهرعمه و حتی کارگران نانوایی پدربزرگ مرحوم به او روا می‌دارند. در صحنه های متعدد این سریال، درسا را می‌بینیم که مورد بدرفتاری قرار می‌گیرد، با زبانی تند و توهین آمیز سرزنش می‌شود، از بازی کردنش ممانعت به عمل آورده می‌شود و حتی کتک زده می‌شود (هم به دست پدر معتادش و هم توسط دخترهای عمو و هم حتی توسط کارگران نانوایی پدربزرگش) و گریه انداخته می‌شود. ایضاً در اپیزودهای مختلف، نادر به صورت قربانی بی گناه اعتیاد شخصیت پردازی می‌شود تا بیننده به او ترحم بورزد.
این کیفیت ملودرام گونه در سریال «بزنگاه» با به کارگیری مجموعه یی از شگردهای صوتی و تصویری تشدید می‌شود، از جمله با موسیقی غمناک (به ویژه تک نوازی پیانو) و نماهای درشت (کلوزآپ) از صورت شخصیت ها.
1- «بزنگاه» روایتی مبتنی بر وقفه های روایی است. هر اپیزود این سریال با موقعیتی تمام می‌شود که مسیر بعدی تحولات پیرنگ را در هاله یی از ابهام قرار می‌دهد. برای مثال، در یکی از این اپیزودها، نادر برادر بزرگ خود صابر را از بالکن به حیاط خانه می‌اندازد و سپس با نمایی از صابر که نقش بر زمین شده است، اپیزود پایان می‌یابد. در پایان اپیزود بعدی، ماموران پلیس برای دستگیر کردن نادر به مغازه نانوایی پدر او آمده اند؛ و غیره. با هر کدام از این پایان بندی های موقت، گمانه زنی بینندگان درباره سرنوشت شخصیت ها شروع می‌شود. سریال های عامه پسند از جمله به دلیل همین وقفه های روایی و تعلیق های کنشی، به راحتی به موضوع گفت وگوهای روزمره مردم تبدیل می‌شوند. حرف های اقوام و آشنایان در سفره افطار، کسانی که در صف انتظار اتوبوس ایستاده اند، مسافران تاکسی، همکاران در محل کار و غیره، به سهولت معطوف به تحولات احتمالی بعدی در پیرنگ این سریال می‌شود و اشخاص درباره معنای رویدادهای آن با یکدیگر وارد صحبت می‌شوند. گفت وگو درباره سرنوشت شخصیت ها در سریال های عامه پسند، گاه محمل برقراری رابطه های جدید بین افراد می‌شود. در این گفت وگوها، بینندگان هم درباره شخصیت ها قضاوت می‌کنند و هم اینکه موقعیت های موازی یا شخصیت های مشابه در زندگی خود را با موقعیت ها و شخصیت های این قبیل سریال ها مقایسه می‌کنند.
2- یکی از عناصر مهم «بزنگاه»، مکان رویدادهای آن است. اکثر وقایع این سریال در داخل خانه احمد پرور و به صورت گفت وگوها و مجادلات پرتنش بین اعضای این خانواده صورت می‌گیرد. نمایش فضای داخل خانه به عنوان مکانی بسته و شخصی، حسی از راه بردن به معضلات و مخمصه های ناپیدا ولی دردآور و مستاصل کننده خصوصی در بیننده ایجاد می‌کند. تماشاگر سنخی هنگام تماشای اپیزودهای این سریال، ناخودآگاهانه احساس می‌کند از مسائل درونی خانواده یی آبرومند باخبر شده است؛ خانواده یی که اعضایش از بیرون (از چشم غریبه ها) بی غم به نظر می‌رسند اما در واقع با انبوهی از مسائل درگیرند. این تاثیر به رئالیستی جلوه کردن کل سریال کمک می‌کند، زیرا مشابه همین وضعیت در تجربه های زیست شده بیننده سنخی وجود دارند و لذا آشنا محسوب می‌شوند. از این رو، تماشای سریال های عامه پسندی مانند «بزنگاه» حسی از «فضای صمیمی‌و پرالفت» ایجاد می‌کند، گویی این سریال، بیننده را در جایگاه «محرم راز» و «خودی» قرار داده است. آشنا پنداشته شدن شخصیت ها و موقعیت های این قبیل سریال ها تا حدود زیادی مرهون موفقیت آنها در القای همین حس است.
4- کانونی شدن مسائل خانوادگی و روابط شخصی در سریال «بزنگاه»، به نحو نامحسوس اما موثری باعث محو کردن مسائل عمومی‌شده است. این سریال موضوعات کلان اجتماعی از قبیل تورم، فقر، نابرابری های جنسیتی و غیره را یا به کلی مسکوت می‌گذارد یا به نحوی ساده پندارانه و فریبنده تابعی از روابط خانوادگی نشان می‌دهد. محدود شدن ماجراهای این سریال به حوزه روابط شخصی و درون خانوادگی چنین القا می‌کند که اگر اعضای خانواده با صلح و صفا و بدون طمع ورزی های مادی در کنار یکدیگر زندگی کنند و روابط گرمی‌داشته باشند، از کشمکش و اختلاف مصون خواهند بود و زندگی رضایتمندانه تری خواهند داشت. مطالعات فرهنگی دیدگاه متباینی را مطرح می‌کند که مطابق با آن، امر خصوصی عین امر عمومی‌است. به سخن دیگر، روابط شخصی افراد با یکدیگر، متاثر از گفتمان های مسلط و غیرمسلط در جامعه است و نمی‌توان رفتار آحاد منفرد جامعه را مستقل از موازنه نیروهای فرهنگی بررسی کرد. طبیعتاً وقتی می‌گوییم متون عامه پسند دنیای روابط انسان ها را منتزع از مسائل کلان اجتماعی به نمایش می‌گذارند، منظور این نیست که سریالی مانند «بزنگاه» باید به موضوعاتی مانند بیکاری یا انتخابات مجلس و از این قبیل می‌پرداخت. چشم اندازی که این سریال از مشکلات یا روابط شخصیت هایش به دست می‌دهد، عاری از هرگونه اشاره به ساختارهای فراگیرتر اجتماعی است، گویی که این شخصیت ها در ساحتی کاملاً گفتمان زدوده و عاری از تنش های عینی طبقاتی زندگی می‌کنند. برای مثال، حضور کامران در خانواده پرور همچون یکی از اعضای این خانواده، مزاح کردن های بی وقفه او با اعضای خانواده و با مانع روبه رو نشدن، صحبت کردن های بیش از حد خودمانی او با فرزانه (دختر صاحب کارش)، تصویری کاملاً غیرطبقاتی از جایگاه یک کارگر ساده نانوایی در سلسله مراتب صاحب کار ـ کارگر به دست می‌دهد. این تصویر، به علت توأم شدن با رفتار مضحک این شخصیت، فاصله طبقاتی را از دایره تفکر بیننده خارج می‌کند تا در عوض شلیک خنده به رفتارهای مضحک را جایگزین آن سازد.
3- چرا به سریال «بزنگاه» اقبال شده است؟
از منظر مطالعات فرهنگی و نقد ادبی جدید، هر سریالی (خواه مورد پسند عامه باشد و خواه مورد تایید نخبگان) عرصه یی است برای تولید طیفی از معانی و هویت های گفتمانی.
هنگامی‌که این معانی و هویت ها در مخاطبان پژواک می‌یابند، به سخن دیگر وقتی که عده درخور توجهی از تماشاگران تلویزیون مصداق های این معانی را در زندگی خود می‌یابند یا می‌توانند هویت های بازنمایی شده در سریال را تشخیص دهند، منتقدان فرهنگی دیگر نمی‌توانند به این تولیدات بی اعتنا باشند. کسانی که درخصوص فرهنگ و تولیدات فرهنگی پژوهش می‌کنند، باید همه متون فرهنگی (اعم از عامه پسند و جز آن) را بکاوند و جنبه های گوناگون آنها را بررسی کنند.
رویکردی که سریالی مانند «بزنگاه» را صرفاً «مبتذل» یا «بدآموز» محسوب می‌کند و به همین بهانه از تحلیل سازوکارهای آن اجتناب می‌ورزد، در واقع از پاسخ دادن به این پرسش مهم طفره می‌رود که چرا این برنامه مخاطب پیدا کرده است؟ در پاسخ به این پرسش، نمی‌توان صرفاً به استناد پخش این سریال در ساعات پربیننده شب مدعی شد که اقبال عموم به آن، از زمان نمایش دادنش ناشی می‌شود، هرچند که بی تردید زمان و همچنین شبکه انتخاب شده برای پخش این سریال (شبکه 3 که عمدتاً برنامه های ورزشی و عامه پسند را پخش می‌کند)، در وسیع تر کردن طیف بینندگان و همچنین در افزایش تعداد تماشاگران آن دخیل بوده است. دلایل و در واقع زمینه های اقبال به «بزنگاه» و سریال های مشابه را باید در عوامل دیگری جست که مهم ترین شان عبارت است از رابطه این سریال با گفتمان مسلط. «بزنگاه» با شبه طنزهای گفتار و رفتار شخصیت هایش، وارد نوعی رابطه «جرح وتعدیلی» با گفتمان مسلط می‌شود.
از یک سو رمزگان این گفتمان رسمی‌را نقض می‌کند (مثلاً آنجا که شیفتگی فریده به آرایش کردن یا عشوه گری او برای کامران را نشان می‌دهد) و از سوی دیگر بر گرایش این گفتمان به غیرسیاسی کردن حوزه عمومی‌صحه می‌گذارد (به این ترتیب که صبغه یی کاملاً شخصی و غیراجتماعی به روابط و مسائل شخصیت هایش می‌دهد). اگر بخواهیم کارکرد ایدئولوژیک «بزنگاه» را با اصطلاحی مشخص کنیم که گرامشی برای توصیف فرهنگ عامه به کار می‌برد، می‌توانیم بگوییم این سریال نوعی «موازنه مصالحه آمیز» با گفتمان غالب ایجاد می‌کند.
به بیان دیگر، شخصیت ها و موقعیت ها و مضامین این سریال، آمیزه یی از ارزش های فرهنگی مسلط و مخالف (پاره فرهنگی) هستند که در شکل های مختلف با یکدیگر ترکیب شده اند تا بین ایدئولوژی هژمونیک و خواسته های مغایر با آن ایدئولوژی، نوعی سازش صورت بگیرد. برخلاف دیدگاه تحقیرآمیزانه بسیاری از روشنفکران ایرانی متاثر از مکتب فرانکفورت و نظریه پردازانی مانند آدورنو و هورکهایمر که «بزنگاه» را محصولی از «صنعت فرهنگ سازی» و کارکرد آن را صرفاً تحمیق مخاطبان می‌دانند، باید گفت این سریال در برابر ایدئولوژی رسمی‌عرض اندام و مقاومت هم می‌کند، هرچند نهایتاً از ارزش های محافظه کارانه طبقه متوسط فراتر نمی‌رود و وضعیت موجود را کلاً موجه جلوه می‌دهد. در واقع، رفتار شخصیت های این سریال از هر حیث آینه تمام نمای عافیت طلبی و اپورتونیسمی‌است که جزء تفکیک ناپذیر گفتمان طبقه متوسط محسوب می‌شود. نادر و صابر دائماً به یکدیگر دروغ می‌گویند و این کار را با وقوفی آگاهانه به اهداف ماتریالیستی شان و الزامات پراگماتیک نیل به آن اهداف انجام می‌دهند. به طریق اولی، توفیق و بهجت در تبانی برای کسب منفعت از میراث احمد پرور، به نادر و صابر دروغ می‌گویند. کامران و کمال (کارگران نانوایی) نه فقط به «اوستای» خود (صابر) وفادار نیستند، بلکه به اقتضای منافع شان و هر جا که لازم باشد به توفیق و نادر هم دروغ می‌گویند.
همه این شخصیت ها به خوبی واقف هستند که در موقعیت های خاص باید از نقاب استفاده کنند تا منویات یا احساسات واقعی شان برملا نشود. در مراسم ترحیم احمد پرور، بازماندگان و «صاحبان عزا» (صابر، نادر و توفیق) که جلوی در ورودی مسجد ایستاده اند شادمانه با یکدیگر مزاح می‌کنند، اما به مجرد آمدن اقوام و آشنایانی که به قصد گفتن تسلیت و شرکت در مراسم ترحیم به طرف آنها می‌آیند، بلافاصله حالتی غمزده به خود می‌گیرند و گریه کنان از آمدن آنان به مسجد تشکر می‌کنند. عین همین آمادگی برای تطبیق با شرایط و بازتولید نقش های کلیشه یی برآمده از فرهنگ طبقه متوسط را در اپیزود آمدن خواستگار برای فریده می‌بینیم؛ خانواده عزادار بلافاصله رخت عزا را از تن در می‌آورند، ولی به مجرد اینکه متوجه می‌شوند خانواده خواستگار توقع دیگری داشته اند، به فاصله چند دقیقه همگی دوباره لباس عزا به تن می‌کنند و خود را غمزده نشان می‌دهند.
اختیار کردن نقاب های متناسب با موقعیت های مختلف، فریبکاری و دغل بازی فرصت طلبانه برای پیشبرد منافع فردی و بی اعتنایی به بدیهی ترین اصول اخلاقی و انسانی، از جمله راهکارهایی است که شخصیت های «بزنگاه» برای تحقق اهداف مادی شان بی هیچ دغدغه خاطر یا عذاب وجدان در پیش می‌گیرند. گفتمان طبقه متوسط معاصر درباره «زرنگ بودن»، مشهودترین مصداق هایش را در گفتار و رفتار شخصیت های «بزنگاه» می‌یابد. از این نظر، «بزنگاه» مبین ایدئولوژی طبقه متوسط برای موفقیت است. موفقیت نه از راه سختکوشی، بلکه از راه تشخیص به موقع حیله گرانه ترین راه ها برای به جیب زدن بیشترین پول به دست می‌آید. بی دلیل نیست که صابر در گفت وگو با نادر هنگام ایستادن در آستانه در مسجد محل ترحیم، از رواج عمل جراحی پلاستیک بینی و کاشتن مو و کسب سود هنگفت و بادآورده از طریق ساخت و ساز مسکن سخن می‌گوید؛ نشانه های فرهنگ طبقه میانی در جای جای این سریال موج می‌زند.
بدین ترتیب می‌توان گفت نام این سریال («بزنگاه») نه فقط بسیار بامسما و دلالت مند است، بلکه همچنین شالوده ارزش های طبقه متوسط را به موجزترین شکل ممکن بازمی‌تاباند. و سرانجام نکته آخری که درباره این سریال باید بررسی کرد، واکنش مخاطبان به «طنز» نازل و بی مایه یی است که در آن به نمایش گذاشته می‌شود. اشخاص و مراجعی که رفتارهای سخیفانه و گفتار مسخره شخصیت های این سریال را مصداق ابتذال می‌دانند و سراسیمه از تسری این الگوهای بدآموزانه به آحاد جامعه، به ویژه جوانان، اظهار نگرانی شدید می‌کنند، از این نکته غافل هستند که پژواک یافتن این «طنز» مسخره در مخاطبان این سریال (یعنی لذت بردن تماشاگران و نشان دادن انکارناپذیرترین واکنش حاکی از التذاذ یعنی خنده)، بر این تحلیل نشانه شناختی صحه می‌گذارد که برخلاف ادعای این خرده گیران، شخصیت های «بزنگاه» با زبانی مبتذل سخن نمی‌گویند و رفتارهای مبتذل هم ندارند؛ ایشان صرفاً از روش نشانه شناختی استفاده می‌کنند که برای هسته اصلی مخاطبان این سریال (طبقه متوسط) کاملاً آشنا و لذا درک شدنی است. چنانکه می‌دانیم، رومن یاکوبسن مراوده زبانی را نوعی ارتباط نشانه شناختی می‌داند که طی آن، «گوینده» با استفاده از رمزگانی مطابق با نظام نشانه شناختی قابل فهم برای «مخاطب»، «پیامی» را ارسال می‌کند (گوینده s پیام s گیرنده). فهم پیام توسط گیرنده، در گرو اشتراک نظام های نشانه شناختی گوینده و گیرنده است و فقط در صورتی که این اشتراک وجود داشته باشد و مراوده صورت بگیرد، می‌توان از گیرنده انتظار داشت واکنشی درخور از خود نشان دهد. «طنز» سخیفانه سریال «بزنگاه»، به سبب استفاده از نشانه های آشنا و فهم شدنی برای مخاطبانش، تماشاگران را به خنده
وا می‌دارد و اگر حقیقتاً این نظام نشانه یی برای مخاطبان غریب و نافهمیدنی بود، هرگز در بازگویی های توأم با شلیک خنده تماشاگران بازتولید نمی‌شد. این قبیل محکوم کردن های پرحرارت بیش از آنکه حکایت از واکنشی اخلاق مدارانه به این سریال باشد، حاکی از تلاش برای کتمان فرهنگی است که علاوه بر نمونه داستانی اش در سریال «بزنگاه»، نمونه های واقعی اش را هر روز در تعامل های بینافردی آحاد طبقه متوسط می‌توان دید.
گردآوری : گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع : فرارو
