اسپایک لی کارگردان فیلم «معجزه در سانتا آنا»
اسپایک لی دستگاه ضبط صدای دیجیتالی را از روی میز به سمت خودش می‌کشد، آن را جلوی لب‌هایش می‌گیرد و می‌گوید: «اسپایک لی قبول ندارد که هر فرد سفیدپوستی یک نژادپرست است. من اصلا چنین اعتقادی ندارم و در گذشته هم هرگز چنین اعتقادی نداشتم. مردمی وجود دارند که این‌‌طور فکر می‌کنند؟ بله! اما من ضامن افکار آنها نیستم». لی پشت یک میز کنفرانس بزرگ در دفتر تاچ‌استون شرکت دیزنی در نیویورک سیتی واقع در میدان تایمز نشسته است و در میان پوستر‌های فیلم جدیدش «معجزه در سانتا آنا» محصور شده است. فیلم جدید وی سرنوشت شوم چهار سرباز سیاه‌پوست در لشکر ۹۲ پیاده نظام را به تصویر می‌کشد که در خلال جنگ جهانی دوم پشت خطوط دشمن در ایتالیا گرفتار می‌شوند (در لشکر ۹۲ پیاده نظام ۱۵۰۰ آفریقایی - آمریکایی وجود داشت که با صفت «سرباز‌های بوفالو» هم شناخته می‌شدند). اسپایک لی پشت میز آنچنان در خود مچاله شده و در خود فرو رفته است که خیال می‌کنید بیشتر از آنکه آماده تهاجم باشد از بی‌خوابی رنج می‌برد.
وی این مسئله را پیش می‌کشد که مردم آمریکا به عنوان کشوری که تقریبا سه چهارم جمعیت آن را سفیدپوست‌ها تشکیل می‌دهد احتمال دارد به زودی به باراک اوباما رای بدهند تا وی به اولین رئیس‌جمهور آفریقایی – آمریکایی تبدیل شود. کارگردان ۵۱ ساله با مشت خود ضربه سرخوشانه‌ای به میز چوبی می‌زند و می‌گوید: «این اتفاق می‌افتد و اوباما رئیس‌جمهور می‌شود». لی برای توضیح پیش‌بینی خود درباره انتخابات ریاست جمهوری از یکی از صحنه‌های فیلمش که حاوی یک مشاجره احساسی است کمک می‌گیرد: «صحنه‌ای در معجزه در سانتا آنا وجود دارد که در آن دو شخصیت اصلی فیلم درک لوک که نقش استمپز را بازی می‌کند و مایکل ایلی که نقش بیشاپ را بر عهده دارد مشغول بحث کردن هستند. همان بحثی که سال‌هاست میان بوکر تی.
واشینگتن و دابلیو ای بی دوبویز و البته میان مارتین لوتر کینگ و مالکوم ایکس جریان دارد. بیشاپ می‌پرسد: «چرا ما اینجا هستیم؟ این جنگ مال ما نیست». و استمپز جواب می‌دهد: «من این کار را برای آینده انجام می‌دهم. این کار را برای فرزندانم انجام می‌دهم».
افرادی مانند استمپز تا حد زیادی ایمان دارند که بالاخره یک روز آمریکا به وعده خود که تمام انسان‌ها با ارزش یکسان خلق شده‌اند عمل خواهد کرد و به اعتقاد من اکنون بیش از هر زمان دیگری به عملی شدن آن وعده نزدیک شده‌ایم. در سال ۲۰۰۸ یک فرد سیاه‌پوست در شرف رئیس‌جمهور شدن است و فکر می‌کنم این اتفاق نشانه‌ای برتغییر در این کشور باشد». قرار گرفتن در آستانه احتمال «تغییر بنیادین» لی را سر ذوق آورده است و دیگر اثری از ناراحتی و تاخت و تاز به کلینت ایستوود در وی وجود ندارد. لی در ماه می ایستوود را به دلیل نادیده گرفتن سربازان آفریقایی - آمریکایی در دو فیلم خود با محوریت جنگ جهانی دوم مورد انتقاد قرار داد: دو فیلم «پرچم‌های پدران ما» و «نامه‌هایی از ایوو جیما». لی درباره اتفاقات ماه می می‌گوید: «ایستوود در واکنش به حرف‌هایم خیلی تند رفت. آدمی مثل او اینجور مواقع باید دهانش را ببندد و چیزی نگوید». با این حال لی کماکان از مواضع قبلی خود عقب‌نشینی نمی‌کند: «در فیلم‌هایی با محوریت جنگ جهانی دوم هیچ سیاه‌پوستی را بر پرده سینما نمی‌بینید. نه اینکه سیاه‌پوستان قهرمان نیستند. نه! بلکه اصلا به آنها اشاره نمی‌شود. شخصا با این نوع اسطوره‌شناسی مشکلاتی دارم که تا به امروز هم حل نشده‌اند و اگر مردم به خاطر آن مشکلات آب‌شان با من به یک جوی نمی‌رود نمی‌دانم چه باید بگویم چون می‌دانم که دروغگو نیستم!».
لی در فیلم جدید درست مانند مانند «کار درست را انجام بده» در سال ۱۹۸۹ نتوانسته است از طرح حرف‌ها و پیام‌های صریح و شفاف درباره مسائل نژادی صرف‌نظر کند. لی به عنوان کسی که در بروکلین بزرگ شده و دو عمویش هم در جنگ خدمت کرده‌اند عاشق تماشای فیلم‌هایی با محوریت جنگ جهانی دوم بوده است. خودش می‌گوید: «از همان زمانی که فیلمساز شدم می‌خواستم یک فیلم درباره جنگ جهانی دوم کارگردانی کنم. تمام فیلم‌هایی که تا به حال کارگردانی کرده‌ام آماده‌ام کردند تا به سراغ یک اثر حماسی با وسعت و اندازه معجزه در سانتا آنا بروم». وی تنها به یک منبع اقتباس نیاز داشته است که با کتاب جیمز مک‌براید مشکلش حل شده است. رمان مک براید که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد سرگذشت چهار سرباز بوفالو است که بر اساس تحقیقات گسترده مک‌براید شکل گرفته است. لی بعد از موفقیت اقتصادی فیلم «نفوذی / Inside Man» از مک‌براید خواست فیلمنامه فیلم جدیدش را بنویسد. مک‌براید با کارگردانی مواجه می‌شود که برای تولید فیلم خود سرسختی زیادی داشته است و از فیلمنامه‌نویس‌اش خواسته است حتما شخصیت‌های چند بعدی خلق کند؛ خواه این شخصیت‌ها سربازان آفریقایی - آمریکایی باشند و خواه پارتیزان‌های ایتالیایی یا افسران نازی.
تولید این فیلم ۴۵ میلیون دلاری در اکتبر سال ۲۰۰۷ در فلورانس ایتالیا آغاز شد. لی نتوانست برای تضمین فروش فیلم از بازیگران با استعدادی مانند ترنس هاوارد و وزلی اسنایپس استفاده کند (ترنس هاوارد مشکل تداخل برنامه داشت و وزلی اسنایپس درگیر دردسر‌هایش با IRS بود - سرویس درآمد داخلی که تحت‌نظر دولت فدرالی ایالات متحده مسوول جمع‌آوری مالیات است). وی به همین دلیل ناگزیر به سراغ بازیگران نسبتا ناشناخته رفت: درک لوک، مایکل ایلی، لاز آلونسو و عمر بانسن میلر.
درک لوک از اسپایک به عنوان یک «میانجیگر تاریخی» نام می‌برد که بازیگرانش را مجبور کرده است قبل از شروع فیلمبرداری دو هفته در یک اردوگاه آموزش‌های نظامی زندگی کنند. لی بازیگران آفریقایی – آمریکایی را (نسبت به بازیگران آلمانی) در مکان محدودی اسکان داد تا به خوبی درک کنند سربازان آفریقایی – آمریکایی که در محاصره آلمان‌ها بودند با بدترین امکانات روزگار می‌گذراندند.
لی همچین در فیلم خود یک صحنه محوری دارد که قتل بیشتر از ۵۰۰ زن، کودک و افراد مسن ایتالیایی را در دهکده سانتاآنا در توسکانی به تصویر می‌کشد که آلمانی‌ها در سال ۱۹۴۴ یک قتل عام وسیع در آنجا به راه انداختند: «هنگام فیلمبرداری ارواح کشته‌شدگان را در اطراف‌مان حس می‌کردیم»؛ لی در حالی که این جمله را به زبان می‌آورد که تاکید می‌کند «معجزه در سانتا آنا» علاوه بر اصلاح جایگاه آفریقایی – آمریکایی‌ها در جنگ جهانی دوم مسائل دیگری را هم مطرح می‌کند: «این فیلم درباره چیزهای متفاوت زیادی است؛ به جنایتی می‌پردازد که تاکنون در هاله‌ای از ابهام باقی‌مانده است و از ایتالیایی‌ها هم غافل نمی‌شود. همان ایتالیایی‌هایی که برخی از آنها دنباله‌رو رژیم فاشیستی شدند و برخی دیگر خواهان دموکراسی بودند».
لی در مورد آینده کاری پربار خود می‌گوید در حال حاضر برای تولید سه فیلم برنامه‌ریزی کرده است: دنباله‌ای برای «نفوذی»، فیلمی درباره شورش‌های لس‌آنجلس و یک اثر زندگینامه‌ای بر اساس زندگی جیمز براون.
اما اگر اوباما برنده شود لی می‌تواند با دوربین خود به کاخ سفید راه یابد؟ خودش می‌گوید: «اطرافیان اوباما در کمپ وی شماره تماسم را دارند». لی با خنده‌ای که به قهقهه بدل می‌شود ادامه می‌دهد: « مردم زنگ‌ها را به صدا درآورده‌اند؛ زنگ‌هایی که به نظر من متعلق به ستاد فرماندهی اوباما هستند».
اسپایک لی دستگاه ضبط صدای دیجیتالی را از روی میز به سمت خودش می‌کشد، آن را جلوی لب‌هایش می‌گیرد و می‌گوید: «اسپایک لی قبول ندارد که هر فرد سفیدپوستی یک نژادپرست است. من اصلا چنین اعتقادی ندارم و در گذشته هم هرگز چنین اعتقادی نداشتم. مردمی وجود دارند که این‌‌طور فکر می‌کنند؟ بله! اما من ضامن افکار آنها نیستم». لی پشت یک میز کنفرانس بزرگ در دفتر تاچ‌استون شرکت دیزنی در نیویورک سیتی واقع در میدان تایمز نشسته است و در میان پوستر‌های فیلم جدیدش «معجزه در سانتا آنا» محصور شده است. فیلم جدید وی سرنوشت شوم چهار سرباز سیاه‌پوست در لشکر ۹۲ پیاده نظام را به تصویر می‌کشد که در خلال جنگ جهانی دوم پشت خطوط دشمن در ایتالیا گرفتار می‌شوند (در لشکر ۹۲ پیاده نظام ۱۵۰۰ آفریقایی - آمریکایی وجود داشت که با صفت «سرباز‌های بوفالو» هم شناخته می‌شدند). اسپایک لی پشت میز آنچنان در خود مچاله شده و در خود فرو رفته است که خیال می‌کنید بیشتر از آنکه آماده تهاجم باشد از بی‌خوابی رنج می‌برد.
وی این مسئله را پیش می‌کشد که مردم آمریکا به عنوان کشوری که تقریبا سه چهارم جمعیت آن را سفیدپوست‌ها تشکیل می‌دهد احتمال دارد به زودی به باراک اوباما رای بدهند تا وی به اولین رئیس‌جمهور آفریقایی – آمریکایی تبدیل شود. کارگردان ۵۱ ساله با مشت خود ضربه سرخوشانه‌ای به میز چوبی می‌زند و می‌گوید: «این اتفاق می‌افتد و اوباما رئیس‌جمهور می‌شود». لی برای توضیح پیش‌بینی خود درباره انتخابات ریاست جمهوری از یکی از صحنه‌های فیلمش که حاوی یک مشاجره احساسی است کمک می‌گیرد: «صحنه‌ای در معجزه در سانتا آنا وجود دارد که در آن دو شخصیت اصلی فیلم درک لوک که نقش استمپز را بازی می‌کند و مایکل ایلی که نقش بیشاپ را بر عهده دارد مشغول بحث کردن هستند. همان بحثی که سال‌هاست میان بوکر تی.
واشینگتن و دابلیو ای بی دوبویز و البته میان مارتین لوتر کینگ و مالکوم ایکس جریان دارد. بیشاپ می‌پرسد: «چرا ما اینجا هستیم؟ این جنگ مال ما نیست». و استمپز جواب می‌دهد: «من این کار را برای آینده انجام می‌دهم. این کار را برای فرزندانم انجام می‌دهم».
افرادی مانند استمپز تا حد زیادی ایمان دارند که بالاخره یک روز آمریکا به وعده خود که تمام انسان‌ها با ارزش یکسان خلق شده‌اند عمل خواهد کرد و به اعتقاد من اکنون بیش از هر زمان دیگری به عملی شدن آن وعده نزدیک شده‌ایم. در سال ۲۰۰۸ یک فرد سیاه‌پوست در شرف رئیس‌جمهور شدن است و فکر می‌کنم این اتفاق نشانه‌ای برتغییر در این کشور باشد». قرار گرفتن در آستانه احتمال «تغییر بنیادین» لی را سر ذوق آورده است و دیگر اثری از ناراحتی و تاخت و تاز به کلینت ایستوود در وی وجود ندارد. لی در ماه می ایستوود را به دلیل نادیده گرفتن سربازان آفریقایی - آمریکایی در دو فیلم خود با محوریت جنگ جهانی دوم مورد انتقاد قرار داد: دو فیلم «پرچم‌های پدران ما» و «نامه‌هایی از ایوو جیما». لی درباره اتفاقات ماه می می‌گوید: «ایستوود در واکنش به حرف‌هایم خیلی تند رفت. آدمی مثل او اینجور مواقع باید دهانش را ببندد و چیزی نگوید». با این حال لی کماکان از مواضع قبلی خود عقب‌نشینی نمی‌کند: «در فیلم‌هایی با محوریت جنگ جهانی دوم هیچ سیاه‌پوستی را بر پرده سینما نمی‌بینید. نه اینکه سیاه‌پوستان قهرمان نیستند. نه! بلکه اصلا به آنها اشاره نمی‌شود. شخصا با این نوع اسطوره‌شناسی مشکلاتی دارم که تا به امروز هم حل نشده‌اند و اگر مردم به خاطر آن مشکلات آب‌شان با من به یک جوی نمی‌رود نمی‌دانم چه باید بگویم چون می‌دانم که دروغگو نیستم!».
لی در فیلم جدید درست مانند مانند «کار درست را انجام بده» در سال ۱۹۸۹ نتوانسته است از طرح حرف‌ها و پیام‌های صریح و شفاف درباره مسائل نژادی صرف‌نظر کند. لی به عنوان کسی که در بروکلین بزرگ شده و دو عمویش هم در جنگ خدمت کرده‌اند عاشق تماشای فیلم‌هایی با محوریت جنگ جهانی دوم بوده است. خودش می‌گوید: «از همان زمانی که فیلمساز شدم می‌خواستم یک فیلم درباره جنگ جهانی دوم کارگردانی کنم. تمام فیلم‌هایی که تا به حال کارگردانی کرده‌ام آماده‌ام کردند تا به سراغ یک اثر حماسی با وسعت و اندازه معجزه در سانتا آنا بروم». وی تنها به یک منبع اقتباس نیاز داشته است که با کتاب جیمز مک‌براید مشکلش حل شده است. رمان مک براید که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد سرگذشت چهار سرباز بوفالو است که بر اساس تحقیقات گسترده مک‌براید شکل گرفته است. لی بعد از موفقیت اقتصادی فیلم «نفوذی / Inside Man» از مک‌براید خواست فیلمنامه فیلم جدیدش را بنویسد. مک‌براید با کارگردانی مواجه می‌شود که برای تولید فیلم خود سرسختی زیادی داشته است و از فیلمنامه‌نویس‌اش خواسته است حتما شخصیت‌های چند بعدی خلق کند؛ خواه این شخصیت‌ها سربازان آفریقایی - آمریکایی باشند و خواه پارتیزان‌های ایتالیایی یا افسران نازی.
تولید این فیلم ۴۵ میلیون دلاری در اکتبر سال ۲۰۰۷ در فلورانس ایتالیا آغاز شد. لی نتوانست برای تضمین فروش فیلم از بازیگران با استعدادی مانند ترنس هاوارد و وزلی اسنایپس استفاده کند (ترنس هاوارد مشکل تداخل برنامه داشت و وزلی اسنایپس درگیر دردسر‌هایش با IRS بود - سرویس درآمد داخلی که تحت‌نظر دولت فدرالی ایالات متحده مسوول جمع‌آوری مالیات است). وی به همین دلیل ناگزیر به سراغ بازیگران نسبتا ناشناخته رفت: درک لوک، مایکل ایلی، لاز آلونسو و عمر بانسن میلر.
درک لوک از اسپایک به عنوان یک «میانجیگر تاریخی» نام می‌برد که بازیگرانش را مجبور کرده است قبل از شروع فیلمبرداری دو هفته در یک اردوگاه آموزش‌های نظامی زندگی کنند. لی بازیگران آفریقایی – آمریکایی را (نسبت به بازیگران آلمانی) در مکان محدودی اسکان داد تا به خوبی درک کنند سربازان آفریقایی – آمریکایی که در محاصره آلمان‌ها بودند با بدترین امکانات روزگار می‌گذراندند.
لی همچین در فیلم خود یک صحنه محوری دارد که قتل بیشتر از ۵۰۰ زن، کودک و افراد مسن ایتالیایی را در دهکده سانتاآنا در توسکانی به تصویر می‌کشد که آلمانی‌ها در سال ۱۹۴۴ یک قتل عام وسیع در آنجا به راه انداختند: «هنگام فیلمبرداری ارواح کشته‌شدگان را در اطراف‌مان حس می‌کردیم»؛ لی در حالی که این جمله را به زبان می‌آورد که تاکید می‌کند «معجزه در سانتا آنا» علاوه بر اصلاح جایگاه آفریقایی – آمریکایی‌ها در جنگ جهانی دوم مسائل دیگری را هم مطرح می‌کند: «این فیلم درباره چیزهای متفاوت زیادی است؛ به جنایتی می‌پردازد که تاکنون در هاله‌ای از ابهام باقی‌مانده است و از ایتالیایی‌ها هم غافل نمی‌شود. همان ایتالیایی‌هایی که برخی از آنها دنباله‌رو رژیم فاشیستی شدند و برخی دیگر خواهان دموکراسی بودند».
لی در مورد آینده کاری پربار خود می‌گوید در حال حاضر برای تولید سه فیلم برنامه‌ریزی کرده است: دنباله‌ای برای «نفوذی»، فیلمی درباره شورش‌های لس‌آنجلس و یک اثر زندگینامه‌ای بر اساس زندگی جیمز براون.
اما اگر اوباما برنده شود لی می‌تواند با دوربین خود به کاخ سفید راه یابد؟ خودش می‌گوید: «اطرافیان اوباما در کمپ وی شماره تماسم را دارند». لی با خنده‌ای که به قهقهه بدل می‌شود ادامه می‌دهد: « مردم زنگ‌ها را به صدا درآورده‌اند؛ زنگ‌هایی که به نظر من متعلق به ستاد فرماندهی اوباما هستند».
گردآورى: گروه فرهنگ و هنر سيمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: www.aftab.ir
