این گفته معروف و مقبولی است كه شهر، آینه تمام نمای جامعه است. به این معنا كه وضع نابسامان شهر حكایت از جامعهای نابسامان دارد و شهری مطبوع، حكایت از جامعهای با ثبات و متعالی. در مقیاسی كوچكتر، سینما و تلویزیون نیز چنین نسبتی با شهر دارند. در واقع سینما همچون تاریخی شفاهی است كه دورههای تاریخی شهر را در آن میتوان جستجو كرد و پی به هویت شهر و جایگاه آن در اذهان عمومی برد. این نگرش فارغ از آن است كه آیا در واقع پدیدآورندگان اثر سینمایی، به دنبال بیان تفكر خاصی بودهاند یا خیر، زیرا برداشت مخاطبان به همان اندازه اهمیت دارد؛ و هم آن كه تاثیر محیط بر نحوه افكار پدیدآورندگان و چگونگی مصور ساختن آن، غیر قابل اجتناب و پر واضح است.
سریال بزنگاه، فارغ از مباحث ارزشگذاریای كه این روزها روی آن صورت میپذیرد، از نمونههای بارزی است كه میتوان هویت شهری كه قصه در آن رخ میدهد (احتمالا تهران) را دریافت؛ و در دیدی كلانتر، آن را به جریانی حاكم بر كل جامعه تعمیم داد.
رضا عطاران (كارگردان مجموعه بزنگاه) در تجربیات خود نشان داده است گرایش به واقعگرایی در كمدی و طنز دارد. در همین فضایی كه برای همگان ملموس است، زندگی اكثریت جامعه را به تصویر میكشد تا لذت كمدیاش را با تصاویر و مضمونی ساده (در عین پیچیدگیهایی كه طی روایت رخ میدهد) به مخاطبان ارائه دهد و مردم را به حظی وافر از همنشینی با امثال خود برساند. با این زیركی، نگاه نقاد و طنزآلودش از همین جامعه و فضا را به دیده مردم میكشد و مبتنی بر طنزی روشنفكرانه، آینهای میشود از رفتارهای ناپسند جامعه؛ جامعهای كه خود هم عضوی از آن است، اما این بار با دركی فراتر سعی دارد یافتههای خود را به همگان منتقل سازد.
آنچه با توجه به موضوع مطرح شده در ابتدا، جای تامل دارد نحوه نگرش این كارگردان به شهر و چگونگی پردازش این تفكر است. نحوه نگرش ویژه كارگردان به شهر را در جایجای مجموعه میتوان یافت. در طول سریال صحنهای مدام تكرار میشود كه نمودار نگرش نقادانه كارگردان به این موضوع است. آن، صحنهای است كه ناگهان شخصیتها، سمتی خارج از كادر را به هم نشان میدهند و با تعجب و حیرت میگویند: «حركت كرد!» و آن گاه صحنه تغییر پیدا میكند به تصویری از یك جرثقیل، كه به واسطه نگاه پایین به بالای آن و حركت كند جرثقیل، همچون هیولایی عظیم به دیده میآید؛ همچون هیولایی كه با حركتش، لرزه بر اندامها میاندازد. گویی این صحنهها با تاكید بر حركت كردن و یادآوری سرعت، میخواهد به نقد تخریب و ساخت و ساز بیحد و حصر موجود در شهر بپردازد؛ به نقد سرعت سرسامآوری كه در سطح شهر جریان یافته و همچون هیولایی، تمام شهر را در بر میگیرد. سرعت همان چیزی است كه جوامع صنعتی (و بالطبع در حال توسعه) گرفتار آنند. گویی كارگردان سعی دارد نسبت به ماهیت این عصر كه عصر ارتباطات و سرعت نام دارد موضعگیری نماید. این دیدگاه آنجا تقویت میشود كه از گذشته به نیكی یاد میگردد و حسی خاطرهانگیز را زنده میسازد. این مهم در طول مجموعه مشاهده میشود، اما كارگردان از همان ابتدا این نگرش را به نمایش میگذارد.
تصاویری از خانهای قدیمی، با حوضی در میان، صدای آرامشبخش طبیعت، از ما میخواهد كه صدا را زیاد كنیم و این تاكیدی است بر آنچه در ادامه قرار است بشنویم و نه برای درك آن فضای آرامشبخش. صدای موتور، ماشین، تخریب، صنعت... صداهای نابهنجاری كه وادار میشویم صدای گیرنده را به سرعت كم كنیم! وی در طول مجموعه این نگرش را حتی بیان هم میكند؛ آنجا كه میگوید: «همش دروغ، همش دودوزه بازی... كاش میشد مثل قدیما دور هم جمع بشیم...» در واقع وی این نگرش به شهر را به آدمهای قصه مربوط میسازد و آن دو را یعنی جامعه و مكان زندگی را از هم جدا نمیداند. در واقع از پیوند آنها ظرف و مظروف را مراد میسازد كه تاثیر یكی بر دیگری، غیرقابلاجتناب است. تغییرات سریع در مكان و ارائه الگویی نو و معمولا متجددانه در پی بازسازیهای شهری، به از بین رفتن خاطره مكانها در ذهن تكتك افراد جامعه و نیز از بین رفتن خاطرات جمعی میانجامد و این گونه خواهد بود كه گذشته با مكان و حال و هوای خاص خود، تنها دلخوشی افراد و مایه حسرت آنها میشود. از ره طنز، تلخی موجود را به تصویر میكشد و این تلخی چیزی نیست جز آنچه جامعه متخصص شهرسازان و معماران، بیهویتی مكان مینامندش.
با وجود این وی با نمایش عواطفی كه بین اهالی منزل وجود دارد (هرچند اندك یا دستمالی شده)، گویی نوری از امید را جلوهگر میسازد و این گونه بیان میدارد كه این بار از پایین به بالا، یعنی از مظروف به ظرف، از جامعه به مكان، باید تاثیرگذار بود و كلید حل این محیط را، این زندگی سرسامآور را، به دست خود مردم، آحاد جامعه، میدهد.
در نهایت در یك جمله و جمعبندی میتوان گفت این مجموعه تلویزیونی، ماشینیسمی كه زندگی امروز همه ما (بویژه ساكنان كلانشهرها و تهران) به آن دچار شده است را به نمایش و بوته نقد میگذارد؛ اما از ما میخواهد صدای گیرنده خود را زیاد كنیم تا بخوبی تامل كنیم در آنچه بودیم و آنچه اكنون با خود میكنیم. این خواهشی است برای جستن راهحل.
سریال بزنگاه، فارغ از مباحث ارزشگذاریای كه این روزها روی آن صورت میپذیرد، از نمونههای بارزی است كه میتوان هویت شهری كه قصه در آن رخ میدهد (احتمالا تهران) را دریافت؛ و در دیدی كلانتر، آن را به جریانی حاكم بر كل جامعه تعمیم داد.
رضا عطاران (كارگردان مجموعه بزنگاه) در تجربیات خود نشان داده است گرایش به واقعگرایی در كمدی و طنز دارد. در همین فضایی كه برای همگان ملموس است، زندگی اكثریت جامعه را به تصویر میكشد تا لذت كمدیاش را با تصاویر و مضمونی ساده (در عین پیچیدگیهایی كه طی روایت رخ میدهد) به مخاطبان ارائه دهد و مردم را به حظی وافر از همنشینی با امثال خود برساند. با این زیركی، نگاه نقاد و طنزآلودش از همین جامعه و فضا را به دیده مردم میكشد و مبتنی بر طنزی روشنفكرانه، آینهای میشود از رفتارهای ناپسند جامعه؛ جامعهای كه خود هم عضوی از آن است، اما این بار با دركی فراتر سعی دارد یافتههای خود را به همگان منتقل سازد.
آنچه با توجه به موضوع مطرح شده در ابتدا، جای تامل دارد نحوه نگرش این كارگردان به شهر و چگونگی پردازش این تفكر است. نحوه نگرش ویژه كارگردان به شهر را در جایجای مجموعه میتوان یافت. در طول سریال صحنهای مدام تكرار میشود كه نمودار نگرش نقادانه كارگردان به این موضوع است. آن، صحنهای است كه ناگهان شخصیتها، سمتی خارج از كادر را به هم نشان میدهند و با تعجب و حیرت میگویند: «حركت كرد!» و آن گاه صحنه تغییر پیدا میكند به تصویری از یك جرثقیل، كه به واسطه نگاه پایین به بالای آن و حركت كند جرثقیل، همچون هیولایی عظیم به دیده میآید؛ همچون هیولایی كه با حركتش، لرزه بر اندامها میاندازد. گویی این صحنهها با تاكید بر حركت كردن و یادآوری سرعت، میخواهد به نقد تخریب و ساخت و ساز بیحد و حصر موجود در شهر بپردازد؛ به نقد سرعت سرسامآوری كه در سطح شهر جریان یافته و همچون هیولایی، تمام شهر را در بر میگیرد. سرعت همان چیزی است كه جوامع صنعتی (و بالطبع در حال توسعه) گرفتار آنند. گویی كارگردان سعی دارد نسبت به ماهیت این عصر كه عصر ارتباطات و سرعت نام دارد موضعگیری نماید. این دیدگاه آنجا تقویت میشود كه از گذشته به نیكی یاد میگردد و حسی خاطرهانگیز را زنده میسازد. این مهم در طول مجموعه مشاهده میشود، اما كارگردان از همان ابتدا این نگرش را به نمایش میگذارد.
تصاویری از خانهای قدیمی، با حوضی در میان، صدای آرامشبخش طبیعت، از ما میخواهد كه صدا را زیاد كنیم و این تاكیدی است بر آنچه در ادامه قرار است بشنویم و نه برای درك آن فضای آرامشبخش. صدای موتور، ماشین، تخریب، صنعت... صداهای نابهنجاری كه وادار میشویم صدای گیرنده را به سرعت كم كنیم! وی در طول مجموعه این نگرش را حتی بیان هم میكند؛ آنجا كه میگوید: «همش دروغ، همش دودوزه بازی... كاش میشد مثل قدیما دور هم جمع بشیم...» در واقع وی این نگرش به شهر را به آدمهای قصه مربوط میسازد و آن دو را یعنی جامعه و مكان زندگی را از هم جدا نمیداند. در واقع از پیوند آنها ظرف و مظروف را مراد میسازد كه تاثیر یكی بر دیگری، غیرقابلاجتناب است. تغییرات سریع در مكان و ارائه الگویی نو و معمولا متجددانه در پی بازسازیهای شهری، به از بین رفتن خاطره مكانها در ذهن تكتك افراد جامعه و نیز از بین رفتن خاطرات جمعی میانجامد و این گونه خواهد بود كه گذشته با مكان و حال و هوای خاص خود، تنها دلخوشی افراد و مایه حسرت آنها میشود. از ره طنز، تلخی موجود را به تصویر میكشد و این تلخی چیزی نیست جز آنچه جامعه متخصص شهرسازان و معماران، بیهویتی مكان مینامندش.
با وجود این وی با نمایش عواطفی كه بین اهالی منزل وجود دارد (هرچند اندك یا دستمالی شده)، گویی نوری از امید را جلوهگر میسازد و این گونه بیان میدارد كه این بار از پایین به بالا، یعنی از مظروف به ظرف، از جامعه به مكان، باید تاثیرگذار بود و كلید حل این محیط را، این زندگی سرسامآور را، به دست خود مردم، آحاد جامعه، میدهد.
در نهایت در یك جمله و جمعبندی میتوان گفت این مجموعه تلویزیونی، ماشینیسمی كه زندگی امروز همه ما (بویژه ساكنان كلانشهرها و تهران) به آن دچار شده است را به نمایش و بوته نقد میگذارد؛ اما از ما میخواهد صدای گیرنده خود را زیاد كنیم تا بخوبی تامل كنیم در آنچه بودیم و آنچه اكنون با خود میكنیم. این خواهشی است برای جستن راهحل.
گردآورى: گروه فرهنگ و هنر سيمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: www.aftab.ir
