شاعر متعصبی بوده است؛ اما پس از مرگ، نام او به صورتی عجیب از همه تاریخ‌نگاری‌های ادبی و تذكره‌ها و دیوان‌ها حذف شده است،9 قرن بعد ...
 
جام جم آنلاین: شاعر متعصبی بوده است؛ در روزگار تسلط سلاطین ضدشیعی مثنوی بلندی گفته است كه می‌توان آن را نخستین حماسه‌سرایی مكتوب در ادبیات شیعی دانست، اما پس از مرگ، نام او به صورتی عجیب از همه تاریخ‌نگاری‌های ادبی و تذكره‌ها و دیوان‌ها حذف شده است. 9 قرن بعد البته ثابت شد كه ماه پشت ابر نمی‌ماند.
 شنبه آینده در مركز پژوهشی میراث مكتوب، مثنوی حماسی «علی‌نامه» چهره‌گشایی می‌شود كه سروده شاعری است متخلص به ربیع كه سال تولد او 420 هجری و سال مرگش نامشخص؛ شاعری اهل توس خراسان.
این منظومه در سال 482 هجری سروده شده و نسخه موجود آن با شمار 2562 در كتابخانه موزه قونیه تركیه است كه كتابت این نسخه به حدود سده هفتم هجری برمی‌گردد. نسخه عكسی آن را زنده‌یاد مجتبی مینوی به كتابخانه دانشگاه تهران آورد، ولی در شناسایی آن اقدامی نكرد؛ شاید به خاطر علاقه‌ای كه به شاهنامه داشت.

ویژگی‌های نسخه

استاد مرحوم عبدالباقی گولپینارلی در معرفی نسخه علی نامه در فهرست نسخه‌های خطی كتابخانه قونیه نوشته است: جلد میشن مشكی ترنج دار كمندی، كاغذ زرد كم آهار، 296 برگ، هر صفحه 19 سطر و هر سطر یك بیت، مجدول سرخ مزدوج، مصراع‌ها درون جدول‌های سرخ مزدوج، خط نسخ سلجوقی.
وی با تاكید بر این‌كه آغاز نسخه افتاده است، می‌نویسد: بخش موجود شامل 2 بخش است: بخش اول به جنگ جمل و بخش دوم به جنگ صفین مربوط است. بخش‌های مربوط به حمد و ثنا و سبب نگارش كتاب و مانند آن موجود نیست. در بخشی كه می‌توان آن را بخش نخست نامید، مجالس زیر آمده است: مجلس اول از بیعت كردن با امام كل امیرالمومنین علی و مجلس دوم از حرب جمل و مجلس سیم پس از حرب جمل. پس از این مجلس، جای پنج عنوان خالی گذاشته شده است. می‌توان حدس زد كه این قسمت مربوط به مجالس چهارم، پنجم، ششم و هفتم است.
كتاب به احتمال زیاد جلد اولی هم داشته كه به بیان وقایع تولد تا خلافت حضرت علی(ع) می‌پرداخته است. همچنین باید در ادامه نسخه موجود، جلد دیگری هم بوده باشد تا به وقایع جنگ نهروان تا شهادت ایشان بپردازد.
مولف بیان می‌كند كه كتاب را در 62 سالگی تالیف كرده است و نام خود را در بیت‌های بخش پایانی دانشی اعلام می‌كند.
به نوشته عبدالباقی گولپینارلی شاعر در جای جای كتاب كه بر وزن شاهنامه سروده شده است اغلب، اثر خود را با شاهنامه مقایسه می‌كند و از آن برترش می‌داند. ضمن این كه مولف همواره اظهار می‌كند كه از شیعیان اثنی عشری است.
«علی نامه» كه به شخصی ناشناس به نام علی بن طاهر تقدیم شده است، به تقلید از شاهنامه فردوسی و پاسخی است به حكیم توس؛ چرا كه سراینده این اثر معتقد بوده است حماسه را باید برای بیان حقیقت استفاده كرد و با موضوع اسطوره و افسانه درنیامیخت. او یك قرن بعد از مرگ فردوسی در ابتدای كتابش نوشته است: «وقتی كه پیامبر اكرم(ص) و امام علی(ع) با دلاوری در جنگ‌هایصدر اسلام حماسه آفریدند بهتر بود فردوسی شاهنامه را درباره جنگ‌های این دو شخصیت بزرگ اسلام می‌سرود نه درباره رستم و سهراب كه افسانه هستند.
ربیع در این منظومه خطاب به فردوسی می‌گوید: «تو كه شیعه هستی بعید بود نسبت به پیامبر(ص) و ائمه(ع) بی تفاوت باشی.»

علی نامه و تحقیقات دانشگاهی

علی نامه را كه درباره دلاوری‌های حضرت علی(ع) در جنگ‌های صدر اسلام به نظم درآمده است؛ نخستین بار استاد دكتر محمدرضا شفیعی‌كدكنی 10 سال پیش در مقاله‌ای در مجله ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد به ادبیات ایران بازشناساند.
استاد شفیعی‌كدكنی كه پیش از این نیز ادبیات ایران را با برخی از گنج‌های گمشده‌اش نظیر بیدل دهلوی و حزین لاهیجی آشنا كرده بود در این كتاب با اذعان به ارزشمندی ادبی حداقل یك سوم اثر آن را از نظر تلاش اقلیت شیعه اثنی‌عشری در حفظ هویت اعتقادی خود ارزشمندتر می‌‌داند.
پس از آن تحقیقات دانشگاهی و مقالات دیگری درباره این اثر به انجام رسیده و جالب این كه چند بار در دانشگاه‌های كشور تصحیح شده است.
یكی از این تحقیقات جلسه دفاع از دكترای یوسف نیك‌روز در دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان است كه به راهنمایی دكتر اسحاق طغیانی و دكتر حسین آقاحسینی و مشاورت دكتر سیدمهدی نوریان در 19 دی‌ماه 84 برگزار و نتیجه این پایان‌نامه با عنوان تصحیح منظومه حماسی علی نامه در شماره زمستان 85 نشریه دانشگاه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر كرمان با عنوان توصیف و تصویرگری در منظومه حماسی علی نامه منتشر شده است.
پژوهشگران در این مقاله نشان می‌دهند كه برخلاف دیدگاه گولپینارلی، سراینده علی نامه با استفاده از شگردها و شیوه‌هایی چون تمركز بر داستان‌های پهلوانی و رزمی، تكیه بر جزئی‌پردازی، غلبه تشبیه بر استعاره، استفاده مكرر از غلو و اغراق رعایت تعادل در تصویرپردازی به خلق یك اثر حماسی دست زده است.
همچنین این كتاب در سال 86 توسط رضا بیات یكی از دانشجویان كارشناسی ارشد دانشگاه تهران به عنوان پایان نامه تحصیلی تصحیح شده است. جالب این است كه با وجود تصحیح این كتاب در محافل دانشگاهی ایران نسخه‌ای كه شنبه آینده چهره‌گشایی خواهد شد همان نسخه عكسی است كه به همراه مقالاتی از شفیعی‌كدكنی و محمود دیوسالار منتشر شده است و چه بهتر بود مركز میراث مكتوب نسخه تصحیح شده محققان جوان كشورمان را نیز در كنار نسخه عكسی «علی نامه» به چاپ می‌رساند. به هر حال چیزی كه در این میان مهم است این است كه بالاخره باز هم ماه پشت ابر نماند.
 
   گردآوری:گروه فرهنگ وهنرسیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: jamejamonline.ir