خانه‌ها‌ هم‌ حس‌ دارند

كتاب «در جستجوی خوشبختی» به تاریخ‌ تحول خانه‌سازی می‌پردازد
بعضی كتاب‌ها گر چه در قالب داستان و درباره انسان‌ها نیستند، اما جوری نوشته شده‌اند كه انگار خواننده دارد با سرگذشت و قصه یك آدم آشنا می‌شود.
 
«در جستجوی خوشبختی» از این دست كتاب‌هاست كه گر چه موضوع آن به تاریخ تحول و تطور خانه‌سازی (در دنیای غرب) مربوط می‌شود، اما آنقدر داستان‌وار نوشته شده كه هر خواننده‌ای را با خود همراه می‌سازد. این كتاب كه بتازگی به فارسی ترجمه و منتشر شده، نوشته بیل برایسون است.
این نویسنده 59 ساله آمریكایی كه كتاب‌هایش همیشه در فهرست پرفروش‌ترین‌ها جای دارند، تاكنون درباره موضوعات متنوعی مثل طنز، سفر، علم و زبان انگلیسی كتاب نوشته است.
برایسون، با آن كه زاده آمریكاست، ولی بیشتر عمر خود را در كشور انگلیس گذرانده است. او در زمینه روزنامه‌نگاری نیز فعالیت داشته و در روزنامه‌های تایمز و ایندیپندنت به عنوان سردبیر كار كرده است. با این حال در سال 1987، كار روزنامه‌نگاری را كنار گذاشت. برایسون سال 2004 برای نوشتن كتاب «تاریخچه تقریبا همه چیز» برنده جایزه «آوِنتیس» شد. كتاب «در جستجوی خوشبختی» [عنوان اصلی این كتاب این است: «در خانه: تاریخچه زندگی خصوصی»] دومین اثری است كه از این نویسنده در ایران و با ترجمه علی ایثاری كثمایی منتشر می‌شود. پیش از این كتاب‌ «تاریخچه تقریبا همه چیز» از برایسون در ایران با 2 ترجمه منتشر شده بود.
معروف است كه بیل برایسون نویسنده پرفروش، جا‌های دور را اكتشاف می‌كند. كتاب‌های قبلی این نویسنده درباره نقاط دور افتاده استرالیا و «مسیر آپالاچی» [منطقه وسیعی در غرب آمریكا] و حتی تاریخ گیتی بود. ولی این نویسنده برای نوشتن كتاب «در جستجوی خوشبختی» تنها سفری كوتاه به یك خانه ویكتوریایی قدیمی در انگلستان داشت؛ جایی كه نیرویی الهام‌بخش را در آنجا یافت.
ایده نوشتن این كتاب این بود كه خانه را به شكل یك جهان ببیند و از آن به عنوان یك نقطه شروع استفاده كند تا تاریخچه كلی زندگی خانگی در همه جای دنیا را مورد كند و كاو قرار دهد.

دگردیسی سالن در ساختمان
تحقیق برایسون در مورد تاریخچه خانه‌های متوسط غربی، یافته‌های غیرمنتظره‌ای در پی داشته است تا همین 200 سال پیش، اتاق‌های یك خانه معمولی شاید براحتی قابل شناسایی نبود. به عنوان مثال، به تاریخچه طولانی سالن در خانه‌های غربی توجه كنید كه برایسون در مورد آن می‌گوید: تنزل یافته‌ترین اتاق توی خانه‌های قدیمی بود كه به فضا‌های مهم‌تر در دنیای گسترده‌تر اشاره می‌كرد؛ مثل سالن مشاهیر، سالن مد و این‌جور چیز‌ها.
این نویسنده ادامه می‌دهد: به این حال، سالن در خانه‌های امروزی ما به اتاق كوچك و تر و تمیزی گفته می‌شود كه در آن كفش مان را در می‌آوریم و پالتو و كلاهمان را آویزان می‌كنیم.
برایسون كشف كرد كه رد این تفاوت را می‌توان در قرون وسطا جستجو كرد. در اروپای آن دوران، یك خانه معمولی از یك تك اتاق (سالن بزرگ)، آشپزخانه و چند اتاق دیگر كه به خانه ضمیمه شده بودند، تشكیل می‌شد. در آن زمان، زندگی خصوصی‌ای كه برایسون در كتاب خود آن را وقایع‌نگاری می‌كند، هنوز وجود نداشت. اعضای یك خانواده همگی با هم در سالن می‌خوابیدند و معمولا هم حتی تخت شخصی نداشتند.
برایسون می‌گوید: اصطلاح «ساختن تخت» (مرتب كردن تخت) از عمل ساختن یك تخت جدید در هر شب مشتق شده است؛ در حالی كه بعضی خانواده‌ها تشك‌های پارچه‌ای را پهن می‌كردند و روی آن می‌خوابیدند، خیلی‌ها هم صرفا توده‌ای از كاه را در سالن روی هم كپه می‌كردند و بعد هم یك ملحفه روی آن می‌كشیدند.
او توضیح می‌دهد: آماده كردن تخت برای خواب نسبت به الان، كار راحت‌تر و بی‌تشریفات‌تری بود.

تولد اتاق‌های تازه
ساختار یك خانه معمولی در قرون وسطا بشدت تحت تأثیر نداشتن ‌ دودكش‌ بود. خانه‌ها در زمستان به وسیله یك بخاری باز در سالن گرم می‌شدند كه برایسون، آن را با داشتن یك آتش در وسط اتاق‌نشیمن، مقایسه می‌كند. او می‌گوید: تا حوالی قرن چهاردهم میلادی چیزی به اسم دودكش وجود نداشت.
كاری كه مردم در آن زمان‌های انجام می‌دادند، این بود كه یك آتش روباز درست كنند و تمام دود این آتش یك جور‌هایی از یك سوراخ كه توی سقف ایجاد كرده بودند، خارج می‌شد. آتشی كه در وسط اتاق قرار داشته باشد، گرما را بهتر انتقال می‌دهد تا یك بخاری دیواری، ولی در عین حال آتش روباز وسط اتاق مشكلاتی مثل ایجاد دود زیاد و پریدن جرقه هم داشت.

زندگی در تاریكی
در طول تاریخ (تا حدود 150 سال پیش) نه‌تنها گرم‌نگه‌داشتن خانه‌ها كاری دشوار بوده، بلكه روشن نگه داشتنشان هم بی‌نهایت سخت بوده است. برایسون در كتاب ‌در جستجوی خوشبختی‌ و در فصل «جعبه‌فیوز»، تلاش می‌كند نشان دهد كه دنیا در دوران ماقبل صنعتی در واقع چگونه بوده است.
او می‌نویسد: ما فراموش می‌كنیم كه دنیا تا قبل از اختراع برق به چه طرز دردناكی تاریك بوده است. یك شمع، آن هم تازه از نوع خوبش، حتی یك صدم نور یك لامپ 100 وات را هم تأمین نمی‌كرده است.
در یخچال‌تان را باز كنید! نوری كه از توی یخچال بیرون می‌زند، بیشتر از كل نوری است كه بیشتر خانواده‌ها در قرن هجدهم از آن برخوردار بودند! دنیا در شب در بیشتر دوران تاریخ جای بسیار تاریكی بوده است.
البته او به عنوان یك كار تجربی و آزمایشی به تاریك‌ترین اتاق خانه خود رفت و سعی كرد زیر نور شمع مطالعه كند. در باره این تجربه می‌گوید: این كار تقریبا ناممكن است. به نظر من، همه باید این كار را به عنوان یك آزمایش، امتحان كنند. چون زمان خیلی قدیم نبوده كه بیشتر مردم از همین مقدار نور برخوردار بودند.
برایسون می‌افزاید: بدون آن كه باعث شگفتی باشد، این فقدان نور بر نحوه زندگی مردم در هنگام تاریكی تأثیر می‌گذاشت. او در كتاب خود از یك فرد قرن هجدهمی نقل قول می‌كند كه در دفتر خاطرات خود این گونه نوشته بود: شام پرنور و باشكوهی بود چون 7 تا شمع روشن بود!
در حالی كه تأثیر برق روی خانه‌های معمولی غربی یك تأثیر انقلابی و دگرگون كننده بوده، عوامل غیرمنتظره دیگری هم باعث تغییرات شگرف در زندگی خانگی شده است.

اتفاق‌های غافلگیر كننده
برایسون علاوه بر اهمیت زیاد دودكش و روشنایی، اهمیت تعیین كننده مبلمان رویه‌دوزی شده را نیز مورد كندوكاو قرار می‌دهد. تا قبل از به وجود آمدن مبلمان رویه‌دوزی شده، چیزی به اسم اتاق ناهارخوری وجود نداشت.
برایسون می‌گوید: در یك مقطعی در تاریخ مردم ناگهان تصمیم گرفتند اتاقی مخصوص غذا خوردن داشته باشند. وقتی مبلمان رویه‌دوزی شده سرانجام اواخر قرن 18 مورد استفاده قرار گرفت، مهمان‌ها كه روی این مبل‌ها نشسته بودند، معمولا پس از غذا خوردن، انگشتان چرب خود را با این مبل‌ها پاك می‌كردند.
اینجا بود كه خانم خانه دستور داد كه باید یك اتاق به غذا خوردن اختصاص داده شود تا به این ترتیب، در اتاق‌نشیمن كسی غذا نریزد و آن مبلمان‌ها را كه كیفیت بسیار خوبی داشتند، خراب نشود.
برایسون ‌ در حین تحقیق برای نوشتن این كتاب، هر روز نكات ریز تاریخی تازه‌ای را كشف می‌كرده است. به گفته او، یك خانه پر از چیز‌های غافلگیركننده است و اهمیت تاریخی فضا‌ها و اصطلاحات و سنت‌های خانگی اغلب در زندگی روزانه ما نادیده گرفته می‌شود.
برایسون برای مثال می‌گوید این كه چنگال‌های امروزی چهار دندانه هستند، دلیل‌های تاریخی دارد كه وقتی به ریشه‌هایش می‌رسی، بسیار ذوق می‌كنی و...
برای یافتن پاسخ این پرسش و دیگر نكات ریز درباره تاریخ تحول ساختمان‌های مسكونی، شاید بهترین راه ورق زدن كتاب ‌ در جستجوی خوشبختی‌ باشد كه در آن خانه‌ها هم مثل آدم‌ها حس دارند.