شریعتی روح عصیان‌گر نسلی بود كه از بودها خسته و به دنبال بایدهامی‌گشت؛ نسلی كه از ماتریالیسم بریده شده بود و به دنبال متافیزیكی می‌گشت كه‌روحش را آرام كند...
شریعتی كه بود؟ چه می‌گفت و چه كرد؟ سؤالاتی است كه پاسخ آن بسیار سخت‌است.شریعتی از پیچیده‌ترین موضوعات تاریخ انقلاب اسلامی است كه قضاوت در مورد آن بسیار مشكل است و این مشكل ریشه در پیچیدگی شخصیت‌شریعتی دارد.
بی‌شك شریعتی از پیچیده‌ترین موضوعات تاریخ انقلاب اسلامی است كه قضاوت در مورد آن بسیار مشكل است و این مشكل ریشه در پیچیدگی شخصیت‌شریعتی دارد. شریعتی روح عصیان‌گر نسلی بود كه از بودها خسته و به دنبال بایدهامی‌گشت؛ نسلی كه از ماتریالیسم بریده شده بود و به دنبال متافیزیكی می‌گشت كه‌روحش را آرام كند؛ نسلی كه ماركسیسم را در حزب توده و گروه‌های چپ‌گرا تجربه‌كرده بود و از همه ناامید به دنبال اسلامی می‌گشت كه انقلابی بودن خود را هم حفظ‌كند؛ نسلی كه از لیبرالیسم و غرب سخت سرخورده شده بود و از سنت سخت وحشت‌داشت و به دنبال اسلامی نو می‌گشت تا هم پاسخی به ندای درونش باشد و هم به نیازبرونش. شخصیت، گفتار و اعمال شریعتی مجموعه‌ای از اضداد بود كه اگر كنهش وارسی‌نشود، هم می‌شود او را متجدد غرب‌گرا دانست و هم مسلمان سنت‌گرایش خواند، هم‌می‌شود در اثبات سنی بودنش دلیل آورد و هم در تعصب شیعی‌اش استدلال كرد.
شریعتی در سال 1312 در یك خانواده‌ی روحانی‌در مشهد متولد شد. جدّ دكتر، ملاّ قربانعلی معروف به آخوند حكیم مرد فیلسوفی بودكه در مدارس بخارا، مشهد و سبزوار تحصیل كرده بود و از شاگردان ملاهادی‌سبزواری، صاحب منظومه، بود. مردم مزینان به تشویق نایب‌الحكومه از ملاقربانعلی‌خواستند تا پیشوایی آنها را در مزینان به عهده بگیرد. ملاقربانعلی با كمك مردم ونایب‌الحكومه حوزه‌ای را در مزینان تأسیس می‌كند و به تربیت شاگرد می‌پردازد. پدربزرگ شریعتی شیخ محمود نام داشت كه وی نیز به سنت وراثت، پیش‌نماز و مدرس‌مزینان گشت.
پدر علی، محمد تقی شریعتی بود. وی دروس حوزه را تا سطح در حوزه‌ی‌مشهد به پایان رساند و در اثر فشارهای رضاشاه لباس روحانیت را از تن در آورد و به‌تدریس در مدارس جدید پرداخت. البته دكتر شریعتی خود علت خارج شدن پدرش‌را برای ساواك چنین نوشته:
شریعتی در سال 1335 به دانشكده‌ی ادبیات مشهد رفت و دو سال بعدفارغ‌التحصیل شد. دكتر در همان دوران دانشجویی درمشهد به نوشتن و سخنرانی نیزمی‌پرداخت. ترجمه‌ی كتاب ابوذر غفاری، نوشته‌ی عبدالحمید جودة‌السحار،نویسنده‌ی معروف مصری، مربوط به همین دوران است. سال‌های 1331ـ 1332 كه فعالیت ماركسیست‌ها زیر سایه‌ی حزب توده به اوج‌رسید، شریعتی با برقراری جلساتی در كانون نشر حقایق اسلامی و منازل، به ردّماركسیسم پرداخت.
مجموعه‌ی این جلسات با نام «اسلام مكتب واسطه» منتشر شد.این كتاب كه در سن 20 سالگی دكتر تألیف شده، نشان از مطالعات گسترده و نبوغ فكری‌وی بود. دكتر در مبارزه علیه ماركسیسم فعال بود تا جایی كه دانشجویان كمونیست درخواب‌گاه دانشكده به او حمله كردند و وی را سخت مجروح كردند. شریعتی در 24 تیرماه 1337 با یكی از هم‌كلاسان خود به نام پوران شریعت رضوی‌ازدواج كرد. ازدواج شریعتی با پوران شاید نمادی از تأثیرپذیری خانواده‌ی شریعتی ازتجدد باشد. هر چند خانواده‌ی شریعتی هم‌چنان روش سنتی خود را حفظ كرده بودند،ولی خانواده‌ی پوران به قضاوت خود وی «از جمله بازاریانی بودند كه به ناچار»«سیاست‌های مدرنیزاسیون رضاشاهی» را پذیرفته بودند. شاید تغییر نام فاطمه، نام‌شناسنامه‌ای وی، به پوران نمادی از این تغییر بود.
پوران در ابتدا با این ازدواج موافق‌نبود. این مخالفت «نه تنها به اختلاف روحیه محدود نمی‌شد، ]بلكه به خاطر[ محیط‌پرورشی متفاوت، نظام ارزشی دوگانه كه یكی محصول مقاومت در برابر هجوم فرهنگی‌غرب و مدرنیزم بود و دیگری نتیجه‌ی انعطاف و پذیرش آن بود به این دوگانگی واختلاف ابعاد گسترده‌تری می‌داد.» هر دو خانواده نیز به همین دلیل با این ازدواج‌موافق نبودند. خانواده‌ی پوران «می‌پنداشتند كه محیط زندگی آنها با روحیه‌ی وی‌سازگار نخواهد بود و خانواده‌ی علی نیز بیشتر دوست می‌داشتند تا او همسری برگزیندكه سنت‌های خانوادگی و موفقیت مذهبی آنها را خدشه‌دار نكند. آمدن عروسی‌بی‌حجاب و غیرسنتی» برای محمد تقی شریعتی چندان خوشایند نبود؛ ولی سرانجام‌اصرار علی همه را تسلیم كرد و ازدواج صورت گرفت.
شریعتی در اواخر خرداد ماه 1338 موفق شد با بورس دولتی برای ادامه‌ی تحصیل‌به فرانسه برود. شریعتی تا سال 1343 در فرانسه بود و موفق شد دكترای تاریخ خود را ازدانشگاه سوربن اخذ نماید. شریعتی در این مدت با آثار نویسندگان و اساتیدی آشناشد و سخت تحت تأثیر آنان قرار گرفت.
او در همین مدت كتاب نیایش الكسیس كارل رامطالعه كرد و تحت تأثیر آن قرار گرفت. وی این كتاب را كه موضوعش آثار علمی دعا برفیزیولوژی و روان و اعصاب و اخلاق بود، ترجمه كرد و به ایران فرستاد و پدرش باافزودن مقدمه‌ای آن را چاپ و منتشر كرد. وی در فرانسه با آثار فرانتس فانون نویسنده‌ی انقلابی الجزایر آشنا شد و سخت‌تحت تأثیر اندیشه‌های او قرار گرفت. مطالعه‌ی آثار بركسون و ژان پل سارتر، نیز در اوبسیار مؤثر بود؛ ولی بیش از همه تحت تأثیر گورویچ، استاد جامعه‌شناسی، برك و لویی‌ماسینیون، استاد اسلام‌شناس دانشگاه سوربن قرار گرفت.
شریعتی خود در این مورد می‌نویسد: «گورویچ نگاهی جامعه‌شناسانه به چشمان من بخشید و جهتی تازه و افقی‌وسیع در برابرم گشود و پرفسور برك مذهب را نشانم داد.» دكتر شریعتی بیش از هر كس دیگر تحت تأثیر ماسینیون بود.
اعتقادات شریعتی:
بی‌شك شریعتی یك خداباور بود. او قبل از آن كه یك شریعت مدارباشد، یك عرفان‌گرا بود. وی بعد از آن كه تحت تعقیب ساواك قرار گرفت در نامه‌ای خصوصی به همسرش‌نوشت:
«خدا را می‌بینم، حس می‌كنم به روشنی و صراحتی كه حضور خودم را و گرمی‌و نور خورشید را و روشنی برق ناگهانی در ظلمت غلیظ و عام شب را و لرزش آتشین‌را... خود خدا را... دست‌هایش را بر روی شانه‌ام لمس می‌كنم.» شریعتی گاه چنان‌خدا را در وجودش حس می‌كرد كه خود را در محضر او می‌دید. او در خاطرات دوران‌زندانش می‌نویسد: «در آن غیبت محض حضوری بود. در آن بی‌كسی محض، احساس می‌كردم كه‌چشمی مرا می‌نگرد، می‌پاید، دیده می‌شوم، حس می‌شوم، بودنی در خلوت‌من حضور دارد. كسی بی‌كسی مرا پر می‌كند. در آن فراموش‌خانه‌ی نیستی ومرگ و تاریكی و وحشت، یار تماشاگری دارم كه یاد و وجود و حیات روشنی رادر رگ‌هایم تزریق می‌كند. حتی گاه سلامش می‌كنم، گاهی از او خجالت می‌كشم‌و گاهی از او چشم می‌زنم. مواظب اعمال و رفتار و افكار و حركات خویشم وگاهی در آن قبر تنها، خودم را برایش لوس می‌كنم. از اینكه می‌بینم از من راضی‌است، از كارم خوشش آمده است، به خودم می‌بالم، كیف می‌كنم.»
شریعتی سرتاسر زندگی خود را مرهون الطاف خداوندی می‌دانست. معترف بود كه«زندگی من سراسر معجزه‌ی لطف خداوند مان است و گاه تكرار می‌كنم كه اگر این‌كرامات را روزی بنویسم خواندنی خواهند شد.» شریعتی حتی به نذر هم معتقد بود. او در خاطرات خود می‌گوید: «پوران یك‌گوسفندی را نذر كرده و كشت و در همان ضمن كه گوشتش را داشتیم برای خانواده‌های‌فقیر قسمت می‌كردیم، دكترای پوران ـ كه مفقود شده بود ـ رسید و پس از ناامیدی ناگهان‌غرق امید شدیم كه باز هم از خداوند ممنونیم.»
شریعتی گاه سنت‌های دینی را چنان زیر سؤال می‌برد كه معقول به‌نظر نمی‌رسد،خود به استخاره و تفأل با قرآن معتقد باشد؛ اما هنگامی كه تصمیم گرفت از آزارهای‌ساواك بگریزد و به دیار فرنگ برود، با قرآن استخاره كرد. دكتر شریعتی به همسرش‌توضیح می‌دهد كه «بعد از اینكه نماز صبح را خواندم محتاج و مصر از او خواستم تا درباره‌ی این سفر با من حرف بزند؛ حرفش را هم زد و این آیه آمد: «الذین آمنوا و هاجروا وجاهدوا فی سبیل‌الله باموالهم و انفسهم اعظم درجة عندالله و اولئك هم الفائزون»... من‌این استخاره را به فال نیك می‌گیرم.»
شریعتی به زیارت امام رضا هم می‌رفت. «بالای سر حضرت مؤدب» می‌ایستاد و «درخود غرق» می‌شد، «بی‌اختیار اشكش جاری»می‌شد. گاه به زیارت اهل قبور می‌رفت وبر سر قبر مادرش «حمد و سوره‌ای می‌خواند.» او در سال‌های 48 و 49 دوبار به حج‌مشرف شد و كتاب حج (مجموعه‌ای از چند سخنرانی) ارمغان این دو سفر او بود.
شریعتی به اهل بیت خصوصاً امام علی عشق می‌ورزید. او معتقد بود كه «ائمه‌ی‌شیعه را باید به عنوان نمونه‌های برتر و الگوهای جاودان و متعالی آزادی و برابری وجهاد و شهادت و عصمت» به «نسل روشن‌فكر و مبارز این عصر كه به ماركسیسم واگزیستانسیالیسم رو كرده و از فیدل كاسترو و لنین و چه‌گوارا و ویت‌كنگ الهام گرفته»معرفی كرد تا به «تشیع كه مذهب امامت است بازگردند.»
شریعتی با همه‌ی ضعف‌ها و قوت‌هایش و با همه‌ی كمالات و كاستی‌هایش یك‌مسلمان، مؤمن و یك شیعه‌ی متعصب بود. او خود مدعی است كه «قضاوت جامعه درشیعی‌بودن و حتی شیعه‌ی شیفته و متعصب بودن من تغییرناپذیر است» و شایدخواست او از خداوند در نیایشش تأییدی بر این مدعا باشد. «ای خداوند! به علمای ما مسئولیت و به عوام ما علم و به مؤمنان روشنایی و به روشن‌فكران‌ما ایمان و به متعصبین ما فهم و به فهمیدگان ما تعصب ببخش.»
مبارزات شریعتی
شریعتی به دلیل بینش مذهبی و رسالت دینی‌اش نمی‌توانست نسبت به رژیم استبدادی شاه بی‌تفاوت باشد؛ به همین جهت از دوران جوانی همواره‌درصدد پایگاهی برای مبارزه با رژیم بود. شریعتی در اواخر دهه‌ی 1320 به جمعیت خداپرستان سوسیالیست كه به رهبری‌محمد نخشب هدایت می‌شد، پیوست.
بعد از كودتای 28 مرداد 1332 با نهضت‌مقاومت ملی هم‌كاری كرد و در 25/6/1366 به همین علت بازداشت و به تهران اعزام‌شد و در تاریخ 18/7/1336 آزاد گردید. ساواك اتهام وی را «پخش اوراق مضره وتحریك مردم به ارتكاب جنحه و جنایت بر ضد امنیت داخلی و خارجی مملكت» اعلام‌نمود.
دادستانی ارتش سرانجام برای وی قرار منع تعقیب صادر نمود. شریعتی پس از رفتن به پاریس به جبهه‌ی ملی پیوست و با نشریات جبهه‌ی ملی‌خارج از كشور از قبیل «ایران آزاد، اندیشه‌ی جبهه در آمریكا و نامه‌ی پارسی، هم‌كاری‌صمیمانه داشت؛ اما به تدریج با پیش گرفتن سیاست صبر و انتظار از سوی رهبران جبهه‌و نیز رفرمیسم غرب‌زدگی و لیبرالیزم سازش‌كار و انفعالی، انتقادات عملی از آنها شدت‌یافت و از آنان قطع امید كرد.» خود شریعتی علت ناامیدی خود را از جبهه چنین‌تشریح می‌كند: «من از این تشكیلات بی در و پیكر و مملو از آدم‌های رنگارنگ كه غالباًصداقت و راستی به آن معنی كه من در تمام دوستان هم‌فكر خود دیده‌ام و می‌بینم در آن‌كم است، به ستوه آمده‌ام.» با تأسیس نهضت آزادی در اردیبهشت 1340 شریعتی به آن پیوست و فعالیت خودرا از سر گرفت.
شریعتی هنگام بازگشت به ایران در مرز بازرگان دستگیر شد. به گزارش ساواك‌وی«در تاریخ 12/3/1343 از طریق مرز بازرگان به ایران وارد و توسط مأمورین‌شهربانی ماكو مورد سوء ظن واقع و لذا دستگیر و تحویل ساواك خوی می‌گردد. دربازرسی كه از وسایل مشارالیه به عمل آمده اوراق مضره‌ای مربوط به جبهه‌ی ملی وكتاب‌های كمونیستی (به شرح صورت‌جلسه‌ی پیوست) كشف گردیده.»
شریعتی به تهران اعزام و در زندان قزل‌قلعه بازداشت گردید. شریعتی توانست باتعریف و تمجید از اصول انقلاب سفید، در 27/4/1343 بعد از 45 روز بازداشت اززندان آزاد شود. شریعتی پس از آزادی از زندان به بازسازی «كانون نشر حقایق اسلامی» پدرش‌پرداخت و با جمع‌آوری پول از دانشجویان و پزشكان تصمیم به تجدید ساختمان آن‌گرفت. طبق اسناد ساواك، شریعتی هم‌چنان زیر نظر بوده و فعالیت‌های وی كنترل می‌شده‌است.
ساواك خراسان در سال 1346 در پاسخ به اداره‌ی كل سوم ساواك مركزفعالیت‌های شریعتی را چنین تشریح می‌كند: «در حال حاضر هم در سراسر خراسان‌فعالیتی علنی ]از وی [ دیده نمی‌شود.» فعالیت‌های وی عبارت است از: «دوستی ورفاقت... با عده‌ای از افراد جبهه‌ی ملی» و شركت در «جلسات ادبی بین او و دوستانش»كه این «جلسات آنها بیشتر جنبه‌ی ادبی دارد و بحث‌های مختلف شعر و شاعری و شعرنو و كهنه در میان آنها می‌شود.» در ضمن وی برای تكمیل ساختمان كانون همراه«كمیسیونی كه از طرف پدرش برای خاتمه‌ی كار تعیین شده‌اند... درصدد جمع‌آوری‌پول یا دادن گزارش به تهران و در جریان گذاشتن پدرش می‌باشد.» به گزارش ساواك‌وی در این زمان به این نتیجه رسیده بود كه مبارزات بعد از شهریور 1320 تا 1341«شكست‌خورده» است و علت آن نیز «خامی مبارزه بوده است» و ناچار ]برای[ «هرمبارزه‌ای یك زیربنای مستحكم لازم است و تاكنون در ایران چنین زیربنایی ساخته‌نشده است و در نتیجه در طول مبارزاتی كه روی داده است، جز از دست‌دادن نیرو چیزدیگری عاید مبارزین ایران نشده است.»
ساواك این عقیده را دلیل بر عقب‌نشینی دكتر ازمبارزه ارزیابی می‌كند؛ ولی این ارزیابی صحیح نبود. این اتهامی بود كه ماركسیست‌هابه وی می‌زدند و دكتر بعد از آن چنین عقیده‌ای را به اثبات رساند. ساواك برای آگاهی بیشتر از فعالیت‌های شریعتی وی را در مرداد ماه 1347 احضارو بازجویی نمود. شریعتی در این بازجویی برای ساواك خراسان 40 صفحه پاسخ‌نوشت. پاسخ شریعتی موجب طمع ساواك به وی شد و سرتیپ بهرامی، رئیس ساواك‌خراسان، كه خواهان محدود كردن شریعتی بود به ثابتی، رئیس اداره‌ی كل سوم ساواك،نوشت: «به طوری كه مكرراً به استحضار رسیده، اگر وجود دكتر شریعتی برای عامل‌بیگانه و عناصر افراطی مفید است، برای ساواك و مملكت مفیدتر خواهد بود؛ مشروط بر اینكه خوب اداره شود. این شخص دانشمند است، روحانیون افراطی او را قبول‌ندارند و چپی‌ها روی این شخص حساب می‌كنند. ساواك خراسان معتقد است،محدودیت برای دكتر شریعتی موجب می‌شود كه نسبت به دستگاه و مملكت بی‌اعتقادگردد و چون طرف‌داران زیادی دارد، نتیجه‌ی مطلوبی نخواهد داشت؛ ولی اگر با برنامه‌و طرحی منظم اداره شود با افكار نوی كه دارد می‌تواند مؤثر واقع شود.» با این حال پیشنهاد ساواك خراسان مورد قبول واقع نشد و پیوسته مزاحمت‌هایی رابرای دكتر به وجود آوردند.
سرانجام در شهریور 1348 دكتر شریعتی ابتدا با حسین‌زاده(عطارپور) شكنجه‌گر
