زمینه‌ها و امواج فمینیسم

بررسی تاریخی
فمینیسم (Feminism) واژه‌ای فرانسوی (Feminisme) است كه از ریشه لاتین (Femina) به معنای زن (Woman) اخذ شده و در زبان فارسی تعاریفی چون «طرفداری از حقوق زن»، «زن باوری»، «جنبش آزادی» و غیره برای این واژه ارائه شده است.
 
می‌توان گفت فمینیسم آموزه شعارگونه‌ای است كه وجه اصلی تمام تفاسیر و گونه‌های آن بر این باور استوار است كه زنان به دلیل جنسیتشان گرفتار تبعیض هستند و لذا لازم است علیه این تبعیض اقدام شود. فمینیسم درصدد انتقال و تحریك حسی «نوع‌گرایی» با شعار به دست آوردن حقوق اجتماعی، سیاسی و اقتصادی برابر یا برتر از مردان است.

 

فمینیسم نیز همچون دیگر مكاتب و تشكل‌ها، در یك تقسیم بندی اولیه به دو بعد نظری و عملی قابل تفكیك است. اگرچه طرفداران فمینیسم مایلند آن را یك مكتب معرفی كنند، اما باید اذعان داشت كه فمینیسم به رغم موضعگیری‌های نظری در پاره‌ای از امور، فاقد یك اندیشه، باور یا تعریف مستقل و مشخصی از جهان‌بینی به عنوان زیرساخت اولیه یك مكتب است. لذا در بعد نظری بدون استناد به گونه‌ای از جهان‌بینی و بدون ارائه تعاریف كلی از جهان یا انسان، خود را در قالب یك ایدئولوژی مطرح می‌نماید و در بعد عملی نیز به صورت یك جریان اجتماعی حركت می‌كند.

در واقع می‌توان گفت فمینیسم، بیش و پیش از آن كه یك مكتب باشد، یك جریان است. جریانی كه برای رسیدن به هدف یا اهداف، خود را به تعاریف یا چارچوب خاصی از تعریف هستی مقید نمی‌كند. در بعد نظری خود را در كنار یا حتی اگر بتواند در درون یك مكتب قرار می‌دهد و در بعد عملی نیز همچون یك حزب و حتی گاهی یك سندیكا یا اتحادیه عمل می‌كند!

 

به همین سبب، در چگونگی ارتباط، انطباق و نیز تعامل دو بعد نظری و عملی، جریان فمینیسم بویژه در عرصه ظهور و فعالیت‌های اجتماعی، علاوه بر تاثیرپذیری از جریانات و جوهای حاكم، از منطق و ساختار معرفتی و بنیادهای فلسفی گوناگون و حتی متضاد نیز بهره می‌برد و البته بدیهی است كه با چنین نگرش و مواضعی، برخی از جریان‌های فلسفی و معرفت‌شناختی موجب تحرك نظری در این اندیشه نیز می‌شوند كه به عنوان مثال می‌توان به نظریه پست مدرن یا نظریه زیست محیطی اشاره كرد كه موجب شكل گرفتن فمینیسم رادیكال و فمینیسم پست مدرن شد.

زمینه‌های ظهور فمینیسم
ظهور عصر تجدد و روشنگری: تجددگرایی به عنوان یك پیكربندی ایدئولوژیكی  فرهنگی، مدعی گسست از هر نوع برداشت مطلق انگارانه و آمرانه شد، اگر چه در همین نگاه نوعی مطلق‌انگاری و آمرانگی مشهود است و تسلیم‌پذیری بی‌چون و چرای زندگی سنتی را تحت عنوان «انسان‌مداری و عقلانیت مدرن» نمی‌پذیرفت، هر چند كه خواهان تسلیم‌پذیری بی‌چون و چرای نظریات خود بود! بدون توجه به این كه همین نظریات تا چند صباحی دیگر، سنتی قلمداد می‌شود.

از نظر معرفت‌شناختی، با ظهور دوران مدرن، این فرض گسترش یافت كه پذیرش هر چیزی به عنوان حقیقت درست نیست، مگر آن كه بتوان آن را ثابت كرد. البته ناگفته نماند كه این شعار به صورت كلی درست است و سابقه آن به پیدایش انسان برمی‌گردد، چنان چه همه انبیای الهی به این معنا تاكید داشتند و در قرآن نیز آیات فراوانی مبنی بر عدم پذیرش هر سخن و دعوتی بدون استدلال عقلی، علمی وجود دارد، ولی در هر حال با توجه به تاریخ و فرهنگ حاكم بر غرب، ظهور فرضیه «عدم پذیرش امور اثبات نشده به عنوان حقیقت» به دوران پیدایش مدرنیسم نسبت داده شد.

 

به دنبال این فرض و در راستای تحقق هر چه سریع‌تر و گسترده‌تر اهداف سیاسی و اقتصادی، این مساله مطرح شد كه نمی‌توان آنچه را در طول تاریخ به عنوان سرشت زن، طبیعت زنانه، اقتدار مرد، الگوی زن خوب و... بر آن اصرار شده است بدون چون و چرا پذیرفت و در عمل نیز انقلاب آمریكا و فرانسه به عنوان دو نمونه دگرگونی در عصر مدرن، با بیان مفاهیمی چون برابری، حقوق بشر، دموكراسی و... بر این فرضیه و دعاوی زنان برای حقوق برابر با مردان صحه می‌گذاشت و جریان ایجاد شده را در عرصه نظری و عملی تقویت می‌كرد.

 

مترادف با این تحول، آموزه‌های اصلاحات مذهبی و ظهور پروتستانتیسم در این دوران نیز در جهت نفی اقتدار و سلسله مراتب گام بر می‌داشت، این رفرم مذهبی تاكید داشت كه زنان و مردان دارای روح برابری هستند. انسان‌مداری و خودورزی و تاكید بر حیثیت و كرامت فردی از مولفه‌‌های دوران مدرن بود كه این مطلب را در ذهن متبادر می‌ساخت كه زنان نیز به عنوان موجوداتی مستقل هستند كه حیثیت و كرامت فردی آنها حائز اهمیت است و البته باید یادآور شد كه اندیشه غرب در عصر مدرن، تبلور حیثیت و كرامت فردی و حتی اجتماعی زن را در عرصه اقتصاد (كار و تولید) می‌دید و نه‌تنها به دنبال احیای معانی دیگر مثل ارزش‌های ذاتی، عقلی و اخلاقی نبوده و نیست، بلكه این گونه مفاهیم را نیز نوعی قید و بند قلمداد می‌كند كه باید برداشته شود، تا آنجا كه خانم سیمون دوبوار در كتاب جنس دوم حتی مفاهیمی چون فرزندی، همسری، عشق، مادری، عفت و... را نیز زنجیری به دست و پای زن و محدودكننده او می‌داند و این گونه گرایش‌ها یا مواضع را موانعی برای رسیدن زن به حقوق فردی و اجتماعی‌اش قلمداد می‌كند! البته شكی نیست كه این نگاه به زن و ارزش‌ها، به طور متقابل برای مرد نیز ساری و جاری می‌شود، اگرچه بیان نشود. درست مثل این است كه گفته شود مفاهیمی چون فرزندی، همسری، عشق، پدری، عفت، غیرت و...، عوامل محدودكننده و به زنجیركشنده اوست و او باید برای به دست آوردن آزادی و حقوق خود، از همه این قیود رها شود.
پس در واقع باید اذعان داشت كه همه تعاریف و حتی باید و نبایدهای فمینیسم در دفاع از حقوق زنان، در راستای آزاد كردن نیروی كار زن به منظور تحقق اهداف اقتصادی است.

نظام اقتصادی سرمایه‌داری و تاثیر آن بر موقعیت زنان در جوامع غربی: انقلاب صنعتی و گسترش روابط سرمایه‌داری بتدریج تغییرات عظیمی در حیات اقتصادی و اجتماعی ایالات متحده و به تبع آن در اروپا بویژه در وضعیت زنان ایجاد كرد.
انقلاب صنعتی و گسترش روابط سرمایه‌داری تغییرات عظیمی در حیات اقتصادی و اجتماعی ایالات متحده و به تبع آن در اروپا بویژه در وضعیت زنان ایجاد كرد.
افزایش سودآوری در فعالیت تولیدی باعث تبدیل نظام تولید خانگی به تولید كارخانه‌ای شد، در این مرحله تنها چیزی كه اهمیت داشت كثرت تعداد كارگران و ارزانی حقوق و دستمزد آنها بود كه زنان با كثرت خود و دستمزد كمتر، نقش موثری در مرتفع كردن این نیاز داشتند و البته حضور زنان در عرصه كار، موجب ایجاد تغییرات بنیادین در سبك زندگی و موقعیت فردی و اجتماعی آنها شد.

دولت مدرن لیبرال: دولت لیبرال از 2 جهت بر شكل‌گیری فمینیسم تاثیر داشت، چراكه به ناچار باید از یك سو مقدمات تحقق حقوقی كه دولت ضامن آن بود، مانند دفاع از آزادی‌های مدنی، آزادی تجمع و... را فراهم می‌كرد و از سوی دیگر ناچار بود برای زنان نیز زمینه مناسبی را فراهم كند تا بتوانند خواسته‌های خود را بیان نمایند.
لذا اگرچه در نظام اقتصادی سرمایه‌داری فمینیسم فقط دستمایه و زمینه‌ساز آزاد كردن زن از قید تمام قیود برای ازدیاد نیروی كار ارزان بود و اصلا نگران بیگاری با دستمزدهای كم و ضرورت برابری حتی نسبی حقوق كار با مردان نبود، اما در دولت مدرن لیبرال، به ناچار فرصت‌هایی برای اعتراض، بیان خواسته‌ها و مطالبه حقوق برابر ایجاد شد.

سیر تحول تاریخی فمینیسم
فمینیسم به عنوان یك جریان فلسفی  اجتماعی تاكنون 3‌‌‌موج را ایجاد كرده است.
موج اول: موج اول فمینیسم در سال 1830 شروع شد. در بعد نظری مری ولستون كرافت با نوشتن كتاب حقانیت حقوق زن (1792) تأثیر اصلی را بر این موج گذاشت. پس از وی جان استوارت میل با همكاری همسر اولش هری تیلور كتاب انقیاد زنان (1869) را نوشت كه تأثیر مهم بعدی را بر این موج گذاشت. نگارش این كتاب در حالی صورت گرفت كه زنان در دوره ویكتوریا، در اوج سركوب به سر می‌بردند. می‌توان گفت اساساً اندیشه حقوق لیبرال كلاسیك، زمینه اصلی بروز این موج به شمار می‌رود، دیدگاهی كه برخاسته از اندیشه جان لاك بود.

 

در بعد عملی، گسترش حقوق مدنی و سیاسی، بویژه اعطای حق را‡ی به زنان، خواسته و هدف اصلی این موج جلوه داده می‌شد، هر چند كه اهداف اصلی واقعی، از جمله دستیابی زنان به كار آموزشی، آموزش و كار، بهبود موقعیت زنان متأهل در قوانین، حق برابر با مردان برای طلاق و متاركه قانونی و مسائل پیرامون ویژگی‌های جنسی و... كه همگی در راستای اهداف اقتصادی و در جهت آزادسازی نیروی كار ارزان زنان بود، به عنوان اهداف فرعی مطرح می‌شد.
در دهه 1920 زنان به هدف اصلی شعاری خود، یعنی حق را‡ی دست یافتند. البته نه همه زنان در همه كشورهای غربی. چنانچه حتی تا 4 دهه پس از آنان زنان در كشوری چون سوئیس حق را‡ی نداشتند. اما در هر حال این باب باز شد.

 

با دستیابی به این هدف دوران وقفه فعالیت فمنیست‌ها آغاز شده و به جز فعالیت برای صلح‌خواهی، فعالیت دیگری نداشتند. البته رسیدن به حق رای، تنها دلیل توقف فعالیت فمنیست‌ها نبود، بلكه اساسا شرایط حاكم بر آن دوران ایجاب می‌نمود كه فمنیست‌ها فعالیت جدی نداشته باشند. چرا كه از سویی قحطی و بیكاری فراگیر شده بود و فرصت مناسبی برای طرح موضوعاتی چون احقاق حقوق زنان در دست نبود و از سوی دیگر پیدایش جنبش‌های اقتدارگرا، از جمله فاشیسم و نازیسم و مهم‌تر از آن وقوع دو جنگ جهانی خانمانسوز اول و دوم، مهمترین عواملی بودند كه فمینیست‌ها را در آن دوره مهار كرده و آنان را از فعالیت جدی بازداشت. لذا چاره‌ای نداشتند كه با تكیه بر دستیابی به حق را‡ی به بهانه تحقق یك هدف، فقط در همان عرصه سیاست، آن هم به عنوان دفاع از صلح، در بقای جریان ایجاد شده به عنوان فمینیسم بكوشند.

موج دوم: موج دوم فمنیسم از دهه 1960 آغاز می‌شود. سیمون دوبووار با نوشتن كتاب جنس دوم (1949) و بتی فریدن با نگارش كتاب زن فریب خورده (1963) تأثیر اصلی و مهم را در برانگیختن این موج داشتند. از دیگر متفكران مهم در این موج می‌توان به كیت میلت نویسنده «سیاست جنسی» (1970) و جرمان گرییر خواجه زن (1970) اشاره كرد. موج اول تا حدی توانست وضعیت زنان را در رابطه با برخی از مسائل بهبود بخشد. گسترش آموزش و پرورش، شایستگی زنان برای ورورد به مشاغل متعدد، قانونی شدن سقط جنین، پرداخت دستمزد برابر به زنان، برخورداری از حقوق مدنی برابر و گسترش امكانات كنترل موالید از جمله نتایج مهم تلاش‌ها در موج اول بود و این موفقیت سبب شد تا برخی از فمینیست‌ها به دنبال قدم برداشتن در گام‌های بعدی باشند. هدف اصلی و مهم فمینیست‌ها در موج دوم نجات زن در واقع از دست مردان مطرح شد. اینان معتقد بودند، دستیابی به حقوق سیاسی و قانونی برابر با مردان هنوز مسأله زنان را حل نكرده است، بنابراین صرف رهایی زنان از نابرابری‌ها كافی نبوده بلكه باید زنان را از دست مردان نجات داد.

اما در نظر آنها نجات زنان هم تنها از راه اصلاحات تدریجی امكان‌پذیر نبود بلكه نیاز به یك فرآیند ریشه‌ای و انقلابی داشت. چرا كه اساسا از نظر فمنیست‌ها نظریه‌های موجود عمیقا جنس‌گرا و غیرقابل اصلاح هستند.

 

همان‌طور كه بیان شد، موج دوم نجات زن از هرگونه قیدی را دستمایه حركت خود قرار داد، حتی قیدهای ارزشی را و می‌توان گفت كه هدف مستتر اصلی در این موج، رواج آزادی روابط جنسی بود و چون همه ارزش‌ها در این عرصه مانند عشق، همسری، مادری، حیا، عفت و... در تعامل با مرد قرار می‌گرفت، نجات زن از دست مردان به عنوان تیتر و سرلوحه جریان فمینیسم قرار گرفت. هرچند نتیجه و فرآیند این حركت، در نظام سرمایه‌داری و لیبرالی چنان به نفع مردان بود كه گویا اساسا مردان قدرتمند این تئوری را سفارش داده‌اند! علاوه بر این كه جنسیت آزاد و بدون قید و بند زن، خود نقش بسزایی در درآمدزایی مردان ثروتمند و صاحبان سرمایه داشت.

موج سوم: موج سوم فمینیسم از اوایل دهه 1990 آغاز می‌شود. فمینیسم كه در دهه 1960 و 1970 در اوج خود به سر می‌برد در اواخر قرن بیستم با مشكلات زیادی مواجه شد و در نتیجه در سرازیری انحطاط افتاد. شكاف‌ها و دسته‌بندی‌های آشكاری در درون جنبش زنان به وجود آمد. دولت‌های تاچر و ریگان در دهه 1980، كه با معضلات ناشی از روابط آزاد جنسی مانند: افزایش ناهنجاری‌های رفتاری، سوء‌استفاده‌ها و از همه مهم‌تر ازدیاد نسل بی‌هویت مواجه شده بودند، آشكارا با این نهضت ستیز كرده و خواستار اعاده از دست رفته ارزش‌های خانوادگی شدند.

 

فمینیست‌ها كه به بسیاری از اهداف اصلی‌شان دست یافته بودند، آنقدر به سمت افراط پیش رفتند كه حتی زمینه پیدایش نهضت مقابل تحت عنوان «نهضت مردان» را مساعد كردند.
این مسائل، معضلات، بروز ناهنجاری‌ها و در نهایت از دست رفتن ارزش‌ها و جایگاه واقعی زن در جامعه سبب شد كه فمینیسم در اوایل دهه 1990 یك فرآیند اعتدال را تجربه كند. به ناچار جناح مبارز و انقلابی آن كنار گذاشته شده و با یك چرخش عجیب به ستایش و اهمیت به دنیا آوردن فرزند و نقش مادری پرداختند.

اندیشه‌های برخی از پست‌مدرن‌ها همچون میشل فوكو و ژاك دریدا در برانگیختن این موج تأثیر بسزایی داشته است. علاوه بر این خانم جین بتكه الشنین با نوشتن كتاب مرد عمومی، زن خصوصی (1981) تلاش نموده دیدگاه‌های افراطی و رادیكال در موج دوم را تعدیل نماید. برخلاف موج دوم، فمینیست‌ها در این موج بر ظاهر زنانه و رفتار ظریف تأكید می‌ورزید. آنان معتقد به احیای مادری بوده و از خانواده فرزند محور و همچنین زندگی خصوصی دفاع می‌كنند.

 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ

www.seemorgh.com/culture

منبع: jamejamonline.ir

 

مطالب پیشنهادی: