نگاهی به رمان تصادف شبانه نوشته پاتریك مودیانو

 

پرسه‌زدن شبانه در شهری بیدار
 تنهایی و شهر ریشه پرقدرتی در ادبیات مدرن دارند. اصلا تنهایی شاید اصلی‌ترین و مهم‌ترین مضمون در ادبیات و مشخصا رمان باشد.
از داستایوفسكی، چخوف، كافكا و پروست گرفته تا نویسندگان جدیدتری (برای ما) چون موراكامی، آستر و یون فوسه چه می‌ماند اگر تنهایی را كم كنیم؟ آنچه سبب پدید آمدن چنین آثاری شدند، درك وجه تراژیك زندگی انسان مدرن و حلول آن در تنهایی است، اما آن بستری كه این تنهایی را معنایی مدرن و ویژه می‌بخشد، شهر است. شخصیت‌های داستایوفسكی و آستر یكی در دورانی كه شهر در حال بالغ شدن است و دیگری در دوران شهر پست مدرن و اوج مراودات شهری همه پرسه زنانی هستند كه تنهایی در زندگی شهری آنها را دچار بحرانی وجودی كرده است.

 

با درك و دریافت چنین مضمونی و تحویل پیچیدگی‌های خاص آثار همه این نویسندگان به چنین الگوی عمده‌ای می‌توان به مفهوم پرسه زن (فلانور) در ادبیات رجوع كرد؛ این مفهوم را شارل بودلر شاعر و منتقد، به‌طور مبسوط به آن اشاره كرده است در واضح‌ترین و مختصرترین تعریف می‌توان در مقدمه كتاب كیت تستر با عنوان فلانور(1994) پیدا كرد: فلانور، مردی است كه در فلانری flanerie؛ (قدم زدن) افراط می‌كند و فلانری همان فعالیت فلانور است. فلانو كسی است كه در شهر ظهور می‌كند و آن را رصد می‌كند. از خیلی جهات فعالیت او شبیه به فعالیت كارآگاه خصوصی است اما كسب اطلاعات او وجهی درونی دارد.
در واقع كارآگاه به واسطه سوالی عینی و مساله‌ای بیرونی شهر را می‌چرخد و به مفهوم آن دست می‌یابد، اما پرسش فلانور پرسشی شخصی و وجودی است و گاه تنها یك مواجهه است، مواجهه‌ای از سر استیصال و پوچی. این مضمون و شخصیت در سینمای معاصر كشورهای توسعه یافته هم بسیار استفاده شده، تعقیب‌كننده (كه هنوز هم به جرأت می‌توان آن را بهترین فیلم كریستوفر نولان دانست)، كافه لومیر اثر هوشیائو شین، یا اكثر آثار ویم وندرس دارای چنین شخصیت‌هایی هستند.

رمان تصادف شبانه اثر پاتریك مودیانو با ترجمه حسین سلیمانی‌نژاد كه نشر چشمه آن را به چاپ رسانده نیز دارای چنین شخصیتی است.
شخصیتی كه برای یافتن گمگشته‌اش، شهر را زیر پا می‌گذارد! گمگشته او در ظاهر یك فرد است، اما در اصل او به دنبال گذشته فراموش شده و هویتش می‌گردد. پرسه زن ما در این رمان به مانند كارآگاه‌های خصوصی به دنبال یك فرد مشخص (ژاكلین بوسرژان) شهر را زیر پا می‌گذارد.

 

ژاكلین كسی است كه در یك شب با خودرواش با مرد تصادف كرده و حالا مردی در پی اوست، چرا كه این تصادف برای مرد امكان بازشناسی خاطراتی از گذشته را ایجاد كرده است. امكان یادآوری، انگار كه این قطع و تصادف برای او تولید معنا كرده و تمام از یاد رفته‌ها و خلا ذهنی او را در رابطه با خود پر كرده. مرد به سمت ژاكلین كشیده می‌شود و این گشت در پاریس یعنی افتادن در كافه‌ها و هتل‌ها، گشتن در محله‌ها و مغازه ها، آرام آرام این مرد تبدیل به كارشناس شهر می‌شود، تبدیل به نقشه‌ای ناطق و زنده از شهر.
آنچه این دو انسان را به هم می‌رساند اتفاق و مناسبتی تكراری است. اساسا الگوی داستانی تصادف شبانه الگویی آشنا و كلیشه‌ای است.

این‌كه یك تصادف ساده تبدیل به یك سلسله دگرگونی‌های مهم و معنادار می‌شود حكمت و نگاه تازه‌ای را نمایندگی نمی‌كند، آنچه این اتفاق و داستان مودیانو را دوست داشتنی می‌كند همین پیوند تصادف به هویت، میل و كوچ از تنهایی به ارتباط است.
این تصادف است كه مرد داستان را تبدیل به یك فلانور حرفه‌ای و با هدف می‌كند و در نهایت منتهی به یافتن می‌شود. در واقع وقفه‌ای در لابه لای غبار شهر، باعث وضوح می‌شود.

 

سرگشتگی را بریده، معنا را بازسازی می‌كند، در متن از زبان مرد آمده: تصادف آن شب به موقع اتفاق افتاده بود. احتیاج به شوك داشتم تا از این رخوت بیرون بیایم. دیگر نمی‌توانستم به راه رفتن توی مه ادامه دهم... یا كمی جلوتر در تحلیل تأثیر همین اتفاق در خود می‌گوید: حالا می‌توانستم تمام آن سال‌های سپری شده را از بالا و بدون ترس نگاه كنم. انگار كس دیگری غیر از من نگاه ژرفی به زندگی‌ام می‌انداخت یا رادیوگرافی خودم را روی صفحه روشنی می‌دیدم.
آنچه از شهر در زندگی پیش از تصادف ظهور كرده است، كاری است كه اساسا شهرهای مدرن با دید انسان می‌كنند. در شهر مدرن انسان‌ها در نمای درشت یكدیگر را می‌بینند. چشم‌اندازی وجود ندارد، افق‌ها كوتاه و البته جزئیات زیاد است.

شهر پدیده ارتباط‌های نزدیك و برخوردهای درشت است. تأملات شهری فضایی مه آلود و گرفته دارند، نه چشم‌اندازهایی وسیع و گسترده.برای همین است كه از درون ادبیات شهری جین آستین بیرون نمی‌آید، فضای تیره با هزارتوی پر جزئیات مارگارت دوراس یا خرده بینی‌ها، محله‌ها و خانه‌های كوچك و ساده ریموند كارور شكل می‌گیرد. ناچاری و بحران وجودی انسان شهری دقیقا از همین فضای خفه و شلوغ شهر جدید بیرون می‌آید.
به همین سبب است كه مرد در یكی از صفحات انتهایی رمان می‌گوید: احساس می‌كردم آدم بدون چشم انداز، آدم محرومی است. یك جور آدم علیل. اما حالا او با كشف سیر زندگی‌اش و كشف آن دیگری كه در جستجوی‌اش شهر را زیر پا گذاشته و شناخته، چشم‌انداز را می‌یابد هر چند در تخیل، هر چند در ذهنی كه پرسه زن شهر در آن خانه دارد.

 

تصادف شبانه یك نمونه دیگر از نسبت پیچیده نویسندگان جدی مدرن با شهر است، این نسبت تركیبی جذاب و روایتمند است از ناگزیری و گریز زدن، عشق و هراسیدن، خانه و كلافگی از آن، نویسنده مدرن عاشق شهر است، عاشق معماری آن و ظرافت هایش، اما در عین حال با تلخی به نظام آن می‌نگرد و بی‌افقی جاری‌اش را بازسازی می‌كند. او به شهر تعلق دارد؛ اما در عین حال گاهی در روایتش احساس عدم تعلق به روشنی فهم می‌شود.